Tin cảnh báo thiên tai đi đến người dân qua một chuỗi nhiều tầng: cơ quan dự báo ra bản tin, các đài truyền hình, phát thanh, thông tấn và doanh nghiệp viễn thông phát lại trên toàn quốc, ban chỉ huy phòng chống thiên tai các cấp chuyển thành mệnh lệnh cụ thể, rồi loa truyền thanh xã, tin nhắn, còi và người đi báo từng nhà đưa tới hộ cuối cùng. Trên biển, tàu thuyền nhận tin qua hệ thống đài thông tin duyên hải và máy thông tin liên lạc trên tàu.
Mỗi tầng có một vai trò riêng, và chuỗi này được thiết kế để có nhiều đường song song. Bài này đi theo một bản tin từ lúc nó được soạn xong cho tới lúc chạm tới người dân, chỉ ra chỗ nào nhanh, chỗ nào hay chậm.
Điểm xuất phát: bản tin dự báo, cảnh báo
Bản tin thiên tai khí tượng thuỷ văn do hệ thống dự báo khí tượng thuỷ văn quốc gia và các đài khu vực, đài tỉnh soạn, theo mẫu và tần suất do Quyết định 18/2021/QĐ-TTg quy định. Với động đất, sóng thần, cơ quan báo tin là Viện Vật lý địa cầu. Bản tin thường gồm:
- Hiện trạng: thiên tai đang ở đâu, mạnh cỡ nào.
- Dự báo: diễn biến trong 24, 48, 72 giờ tới hoặc ngắn hơn.
- Vùng chịu ảnh hưởng và cấp độ rủi ro thiên tai.
- Thời gian ra bản tin tiếp theo.
Khi thiên tai càng gần, bản tin ra càng dày. Một cơn bão ở xa có thể vài lần mỗi ngày; khi bão sắp đổ bộ, chuyển sang tin bão khẩn cấp, cập nhật cách nhau vài giờ, có lúc từng giờ. Bản tin sau thay thế bản tin trước, nên mọi tầng phía dưới đều phải theo bản mới nhất.
Tầng phát sóng toàn quốc
Quy định giao trách nhiệm phát tin cho các cơ quan báo chí và viễn thông chủ lực:
| Kênh | Vai trò | Điểm mạnh | Điểm yếu |
|---|---|---|---|
| Truyền hình quốc gia và địa phương | Phát bản tin, chèn tin khẩn trên màn hình | Phủ rộng, có hình ảnh, bản đồ dễ hiểu | Mất điện là mất kênh |
| Phát thanh | Phát bản tin theo giờ và tin khẩn chen ngang | Nghe được bằng máy chạy pin, trên tàu, trên nương | Ít người nghe đài hơn trước |
| Thông tấn, báo điện tử | Đưa tin nhanh, chi tiết | Lan nhanh qua mạng xã hội | Phụ thuộc internet, dễ bị chép sai |
| Doanh nghiệp viễn thông | Nhắn tin cảnh báo tới thuê bao trong vùng nguy hiểm | Tới tận tay người có điện thoại | Mạng có thể nghẽn, mất sóng khi trạm phát hỏng |
Tin nhắn cảnh báo hiện được gửi theo vùng địa lý, ưu tiên thuê bao đang có mặt ở khu vực chịu ảnh hưởng. Nhiều nước đã chuyển sang công nghệ phát quảng bá trên mạng di động, cho phép tin bật lên ngay trên màn hình mọi máy trong vùng phủ sóng mà không làm nghẽn mạng. Đây là hướng mà nhiều quốc gia trong khu vực đang theo đuổi cho cảnh báo khẩn cấp.
Tầng chỉ huy: từ bản tin thành mệnh lệnh
Bản tin của cơ quan dự báo nói về hiện tượng: gió bao nhiêu, mưa bao nhiêu. Người dân cần biết việc phải làm: có phải sơ tán không, đi đâu, trước mấy giờ. Khoảng cách giữa hai thứ đó được lấp bởi ban chỉ huy phòng chống thiên tai các cấp.
Ở cấp tỉnh, ban chỉ huy ra công điện, công văn chỉ đạo các xã, phường, lực lượng vũ trang, các sở ngành. Ở cấp xã, chủ tịch xã và ban chỉ huy tại chỗ biến chỉ đạo đó thành danh sách hộ cụ thể cần di dời, điểm tránh trú nào mở cửa, ai đưa người già. Từ khi chính quyền địa phương chuyển sang mô hình hai cấp năm 2025, đường đi của mệnh lệnh từ tỉnh xuống xã ngắn hơn, nhưng cũng đặt nhiều trách nhiệm hơn lên vai cán bộ cấp xã.
Đây là tầng hay mất thời gian nhất, vì có họp, có quyết định. Những nơi làm tốt thường có kịch bản soạn sẵn theo từng cấp độ rủi ro: khi bản tin ra cấp 3, không cần họp lại để hỏi làm gì, chỉ cần kích hoạt phương án đã duyệt.
Tầng cơ sở: dặm cuối cùng
Đoạn cuối cùng, từ xã tới từng hộ, là đoạn quyết định. Các kênh hay dùng:
Loa truyền thanh cơ sở
Hệ thống loa ở thôn, tổ dân phố là kênh đặc biệt của Việt Nam, có mặt ở gần như mọi xã. Ưu điểm là phát được ngay, bằng giọng người quen, kèm chỉ dẫn cụ thể theo thôn. Nhiều nơi đã chuyển sang loa truyền thanh thông minh nối mạng, phát được từ điện thoại của cán bộ. Nhược điểm: tiếng loa khó nghe trong mưa gió lớn và trong nhà đóng kín cửa.
Còi, kẻng, tín hiệu âm thanh
Ở vùng có nguy cơ lũ quét, sóng thần, hạ du hồ chứa, còi điện hoặc còi tay là tín hiệu nhanh nhất. Kẻng, trống, mõ vẫn còn ý nghĩa ở những bản xa, nơi mất điện là chuyện thường ngày mùa mưa.
Nhóm nhắn tin và mạng xã hội
Nhóm chat của thôn, của tổ dân phố, trang thông tin của xã lan tin rất nhanh. Nhưng chính tốc độ đó cũng làm tin đồn, tin cũ, ảnh của trận lũ năm trước lan theo. Tin chính thức nên được đăng kèm giờ ra bản tin và nguồn rõ ràng.
Người đi báo từng nhà
Tổ xung kích, công an xã, trưởng thôn đến gõ cửa vẫn là kênh không thay thế được với người già nghe kém, người không dùng điện thoại, gia đình ngủ say lúc nửa đêm. Đây cũng là kênh duy nhất xác nhận được "hộ này đã nhận tin, đã đi chưa".
Trên biển: tin cho tàu thuyền
Ngư dân đang ở ngoài khơi là nhóm cần cảnh báo sớm nhất, vì tàu cần nhiều giờ, có khi vài ngày, để chạy về nơi tránh trú. Tin trên biển đi qua:
- Hệ thống đài thông tin duyên hải dọc bờ biển, phát bản tin thời tiết biển và tin bão định kỳ bằng sóng vô tuyến, nhiều lần mỗi ngày.
- Máy thông tin liên lạc trên tàu cá và thiết bị giám sát hành trình, giúp đồn biên phòng, trạm kiểm soát nghề cá biết tàu đang ở đâu để gọi trực tiếp.
- Liên lạc giữa các tàu trong tổ, đội cùng khai thác: tàu có máy tốt báo cho tàu nhỏ.
Khi bão gần, chính quyền ven biển ra lệnh cấm biển, kêu gọi tàu vào bờ và đếm từng chiếc. Ngư dân được dặn luôn mở máy liên lạc, không tắt để tiết kiệm điện khi đang có tin bão.
Thông điệp cảnh báo tốt trông như thế nào
Nghiên cứu về truyền thông rủi ro chỉ ra rằng người dân hành động khi thông điệp trả lời được năm câu: chuyện gì sắp xảy ra, ở đâu, khi nào, mình phải làm gì, và ai nói điều đó. So sánh:
- Thông điệp yếu: "Khu vực miền núi có mưa to đến rất to, nguy cơ cao xảy ra lũ quét, sạt lở đất."
- Thông điệp mạnh: "Ủy ban nhân dân xã thông báo: đêm nay mưa rất to, các hộ ven suối thôn Nà Pồng và thôn Khe Mạ di chuyển lên nhà văn hoá thôn trước 18 giờ. Tổ xung kích sẽ hỗ trợ người già, trẻ nhỏ."
Thông điệp thứ hai cụ thể, có thời hạn, có địa điểm, có người chịu trách nhiệm. Nó không thay thế bản tin của cơ quan dự báo mà dịch bản tin đó thành ngôn ngữ của từng thôn. (Tên thôn trong ví dụ chỉ để minh hoạ.)
Ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số, phát tin bằng tiếng dân tộc qua loa, qua đài phát thanh địa phương, và qua già làng, người có uy tín giúp tin được hiểu và được tin.
Kiểm tra chuỗi phát tin của địa phương mình
Cán bộ phòng chống thiên tai cấp xã có thể làm một bài kiểm tra đơn giản trước mùa mưa bão: chọn một giờ bất kỳ, giả định vừa nhận được bản tin cấp 3, rồi bấm giờ xem mất bao lâu để tin tới hộ xa nhất qua từng kênh. Ghi lại kênh nào chậm, kênh nào không tới, hộ nào không ai báo. Đó chính là danh sách việc cần làm.
Người dân cũng có thể tự lo phần mình: lưu số điện thoại trưởng thôn và ban chỉ huy xã, giữ một chiếc đài chạy pin, tham gia nhóm thông tin của tổ dân phố, và chỉ tin bản tin có nguồn rõ ràng. Khi có lệnh sơ tán, đi ngay. Số khẩn cấp: 112 tìm kiếm cứu nạn, 113 công an, 114 cứu hoả cứu nạn, 115 cấp cứu.
Câu hỏi thường gặp
Ai phát tin cảnh báo thiên tai ở Việt Nam?
Bản tin do hệ thống dự báo khí tượng thuỷ văn quốc gia soạn; với động đất, sóng thần là Viện Vật lý địa cầu. Các đài truyền hình, phát thanh, thông tấn và doanh nghiệp viễn thông có trách nhiệm phát lại, còn ban chỉ huy phòng chống thiên tai các cấp chuyển thành chỉ đạo cụ thể tới người dân.
Tin bão khẩn cấp được phát bao lâu một lần?
Khi bão gần đổ bộ, bản tin được cập nhật dày hơn nhiều so với lúc bão còn xa, thường cách nhau vài giờ và có lúc từng giờ. Bản tin sau luôn thay thế bản tin trước.
Tàu cá ngoài khơi nhận tin bão bằng cách nào?
Qua hệ thống đài thông tin duyên hải phát bản tin bằng sóng vô tuyến, máy thông tin liên lạc trên tàu, thiết bị giám sát hành trình và liên lạc giữa các tàu trong tổ đội. Ngư dân được dặn luôn mở máy khi có tin bão.
Vì sao vẫn cần người đi báo từng nhà khi đã có tin nhắn?
Vì tin nhắn không tới được người không dùng điện thoại, người già nghe kém hay người đang ngủ say, và mạng có thể mất sóng trong bão. Người đi báo còn xác nhận được hộ nào đã nhận tin và đã di chuyển chưa.
Thông điệp cảnh báo thiên tai tốt cần có gì?
Cần trả lời được chuyện gì sắp xảy ra, ở đâu, khi nào, người nhận phải làm gì và ai là người thông báo. Thông điệp càng cụ thể về địa điểm, thời hạn và việc phải làm thì người dân càng dễ hành động.
