Lũ thấp là những năm mực nước mùa lũ ở Đồng bằng sông Cửu Long không lên tới mức báo động I, nước nổi về muộn, rút sớm, nhiều cánh đồng vùng thượng nguồn gần như không ngập. Những năm như 2015, 2016, 2019, 2020 cho thấy lũ thấp không phải tin vui: đồng thiếu phù sa, cá tự nhiên giảm hẳn, mùa khô sau đó mặn vào sâu, sâu bệnh và chuột tăng. Với một vùng đất sống nhờ lũ, thiếu lũ cũng là một kiểu thiên tai.
Thế nào là lũ thấp
Độ lớn của lũ đồng bằng thường được đo ở hai trạm đầu nguồn: Tân Châu trên sông Tiền và Châu Đốc trên sông Hậu. Ở Tân Châu, ba mức báo động lần lượt khoảng 3,0 m, 3,6 m và 4,2 m. Một cách nói gần đúng của người làm thuỷ văn:
| Loại lũ | Đỉnh lũ ở Tân Châu (gần đúng) | Cảnh ngoài đồng vùng thượng nguồn |
|---|---|---|
| Lũ lớn | Trên báo động III (trên khoảng 4,2 m) | Ngập sâu, kéo dài, có năm gây thiệt hại nặng như 2000, 2011 |
| Lũ trung bình | Quanh báo động II đến III | Ruộng đê bao lửng ngập đều, mùa nước nổi điển hình |
| Lũ nhỏ | Quanh báo động I đến II | Ngập nông, ngắn hơn bình thường |
| Lũ rất thấp | Dưới báo động I (dưới khoảng 3,0 m) | Nhiều ruộng gần như không ngập, kênh rạch nước lưng chừng |
Trong chuỗi số liệu nhiều chục năm, giai đoạn từ giữa thập niên 2010 xuất hiện liên tiếp các năm lũ nhỏ và rất thấp. Năm 2019, 2020, đỉnh lũ ở đầu nguồn thuộc loại thấp nhất trong mấy chục năm gần đây, dưới cả mức báo động I, và nước về muộn tới mức nhiều nơi đến cuối tháng 9 đồng vẫn chưa ngập.
Vì sao lũ về ít đi
Không có một nguyên nhân duy nhất. Các phân tích của giới thuỷ văn và Uỷ hội sông Mê Kông thường nêu ba nhóm chính, cùng tác động:
Mưa thượng nguồn biến động
Lượng nước về đồng bằng phụ thuộc trước hết vào mưa trên toàn lưu vực Mê Kông, từ Trung Quốc, Lào, Thái Lan tới Campuchia. Những năm có hiện tượng El Niño, mùa mưa thường yếu, đến muộn hoặc kết thúc sớm. Năm 2015–2016 và 2019–2020 đều trùng với giai đoạn mưa thượng nguồn kém.
Hồ chứa trên dòng chính và phụ lưu
Hàng chục, rồi hàng trăm hồ chứa thuỷ điện đã được xây trên dòng chính và các phụ lưu Mê Kông. Hồ tích nước vào mùa mưa và xả ra vào mùa khô, làm dòng chảy bị "phẳng" bớt: đỉnh lũ thấp hơn, nước mùa khô có khi lại nhiều hơn tự nhiên. Hồ chứa còn giữ lại phần lớn phù sa và cát.
Biển Hồ đầy chậm
Biển Hồ Tonlé Sap ở Campuchia mỗi năm nhận nước Mê Kông chảy ngược vào lúc lũ lên, rồi trả nước dần về hạ lưu khi lũ rút. Năm lũ thấp, Biển Hồ đầy chậm và đầy không tới, nên phần nước trả về đồng bằng cuối mùa cũng ít đi, kéo theo mùa khô sau đó căng thẳng hơn.
Đồng bằng mất gì khi lũ không về
- Phù sa. Lũ là cách tự nhiên bồi đất cho ruộng thượng nguồn. Thiếu lũ, mặt ruộng không được bồi, nông dân phải bù bằng phân bón. Về lâu dài, thiếu phù sa còn làm lòng sông, bờ biển dễ bị xói lở.
- Cá tự nhiên. Đồng ngập là bãi ăn và bãi ương của cá con. Ngập ít và ngắn thì cá không kịp lớn, mùa cá linh gần như mất. Nghề đánh bắt mùa nước của hàng nghìn hộ lao đao.
- Rửa phèn, cắt sâu bệnh. Nước lũ dìm chết chuột, ốc bươu vàng, mầm sâu bệnh, rửa bớt chất độc tích tụ trong đất. Năm không lũ, vụ đông xuân tiếp theo thường phải tốn nhiều công chống chuột và sâu bệnh hơn.
- Nước ngầm và nước ngọt mùa khô. Đồng ngập là nơi nước thấm bổ sung cho tầng nước ngầm nông. Lũ thấp, đất khô sớm, mạch nước giếng hạ, mùa khô đến sớm.
- Chống mặn. Lượng nước ngọt từ thượng nguồn đẩy mặn ra xa cửa sông. Hai đợt hạn mặn gay gắt nhất trong nhiều năm, mùa khô 2015–2016 và 2019–2020, đều đến ngay sau những mùa lũ rất thấp.
Lũ thấp nhìn từ một cánh đồng
Ở một ô ruộng đê bao lửng vùng thượng nguồn, khác biệt giữa năm lũ trung bình và năm lũ rất thấp hiện ra khá rõ. Năm lũ trung bình, khoảng giữa tháng 8 nước đã tràn qua mặt bờ, ruộng ngập sâu ngang ngực người lớn, kéo dài hai, ba tháng. Xuồng đi lọp, đi lưới khắp đồng, bông điên điển vàng ven bờ, chiều chiều có ghe thương lái ghé mua cá.
Năm lũ rất thấp, nước chỉ lấp xấp mặt ruộng một thời gian ngắn rồi rút. Có ruộng không ngập hẳn, cỏ dại mọc lên thay vì bị dìm chết. Người đi lọp về tay không, lưới giăng cả đêm được vài ký cá nhỏ. Sang vụ đông xuân, nông dân phải xịt cỏ, đánh bả chuột, bón thêm phân để bù phần phù sa không có. Những khoản chi ấy cộng lại là cái giá thật của một năm không lũ, dù năm đó không ai phải sơ tán.
Những điều chỉnh khi lũ thấp thành chuyện thường
Trữ nước ngọt
Khi lũ không còn dư thừa, câu hỏi chuyển từ "thoát nước thế nào" sang "giữ nước thế nào". Các vùng trũng, kênh trục, ao hồ được tính đến như kho trữ nước ngọt cuối mùa lũ. Cống ven biển được vận hành để giữ ngọt sớm hơn, đóng trước khi mặn lên.
Lịch thời vụ linh hoạt
Năm lũ thấp, nhiều nơi xuống giống đông xuân sớm hơn để thu hoạch trước khi mặn vào cao điểm. Cơ quan nông nghiệp các tỉnh thường ra khuyến cáo lịch thời vụ theo dự báo mặn của từng mùa khô.
Sinh kế không phụ thuộc một nguồn
Hộ sống dựa hoàn toàn vào cá tự nhiên chịu thiệt nhất trong năm lũ thấp. Đa dạng sinh kế, như kết hợp nuôi cá trong ruộng, trồng rau, làm thuê ngoài mùa, giúp họ đỡ bị động.
Không lơ là phòng lũ lớn
Lũ thấp nhiều năm dễ khiến người ta nghĩ lũ lớn đã là chuyện cũ: bỏ bê đê bao, lấn hành lang thoát lũ, xây nhà ở chỗ trũng. Nhưng mưa cực đoan trên lưu vực vẫn có thể gây một năm lũ lớn bất ngờ. Bài học năm 2011, khi lũ lớn về sau một chuỗi năm tương đối êm, vẫn còn nguyên giá trị.
Góc nhìn hôm nay
Đồng bằng sông Cửu Long đang chuyển từ nỗi lo lũ lớn sang nỗi lo thiếu lũ, thiếu phù sa và mặn. Đây không phải chuyện riêng của vùng thượng nguồn: nước ngọt ít đi ở An Giang, Đồng Tháp nghĩa là mặn vào sâu hơn ở Vĩnh Long, Cần Thơ, Cà Mau. Một mùa nước nổi bình thường, lũ vừa phải, vì thế là tài sản của cả đồng bằng.
Để theo dõi, có thể đọc bản tin thuỷ văn của Đài Khí tượng thuỷ văn khu vực Nam Bộ, xem dữ liệu mực nước các trạm trên dòng Mê Kông mà Uỷ hội sông Mê Kông công bố, và các bản dự báo xâm nhập mặn mùa khô. Đọc bản tin lũ tháng 8, tháng 9 là cách đơn giản để đoán trước mùa khô năm sau sẽ dễ hay khó.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao miền Tây nhiều năm gần đây không có lũ?
Do mưa trên lưu vực Mê Kông biến động, nhất là các năm El Niño, cộng với việc nhiều hồ thuỷ điện ở thượng nguồn tích nước mùa mưa. Biển Hồ Tonlé Sap đầy chậm cũng làm lượng nước trả về đồng bằng ít đi.
Lũ thấp có lợi hay có hại?
Ngắn hạn thì đỡ ngập và làm được thêm vụ lúa, nhưng nhìn tổng thể lũ thấp gây hại: đồng thiếu phù sa, cá giảm, sâu bệnh và chuột tăng, mùa khô sau đó mặn vào sâu hơn. Lũ vừa phải mới là lũ tốt cho đồng bằng.
Mức báo động lũ ở Tân Châu là bao nhiêu?
Ở trạm Tân Châu trên sông Tiền, mức báo động I, II, III lần lượt khoảng 3,0 m, 3,6 m và 4,2 m. Năm đỉnh lũ không tới báo động I được coi là năm lũ rất thấp.
Lũ thấp liên quan gì tới hạn mặn?
Nước ngọt từ thượng nguồn là lực đẩy mặn ra xa cửa sông. Lũ thấp nghĩa là ít nước ngọt trữ trong sông, kênh và đất, nên mùa khô sau đó mặn lấn vào sâu và sớm hơn, như mùa khô 2015–2016 và 2019–2020.
Lũ lớn có còn quay lại Đồng bằng sông Cửu Long không?
Có thể. Mưa cực đoan trên lưu vực vẫn có thể gây lũ lớn dù hồ chứa đã điều tiết một phần. Vì vậy cụm tuyến dân cư, đê bao và hành lang thoát lũ vẫn cần được giữ gìn.
