Cảnh báo thiên tai không thể vừa luôn kịp thời vừa không bao giờ nhầm, vì dự báo càng sớm thì càng kém chắc chắn. Người làm cảnh báo luôn phải chọn: báo sớm và chấp nhận đôi khi bão không tới như dự tính, hay đợi chắc chắn rồi mới báo và có nguy cơ quá muộn để sơ tán. Với tính mạng con người, ngành phòng chống thiên tai trên thế giới thường nghiêng về phía báo sớm, đồng thời tìm cách giữ niềm tin của người dân sau những lần báo nhầm.
Hiểu được sự đánh đổi này giúp người dân bớt bực bội khi "sơ tán rồi mà bão không vào", và giúp cán bộ cơ sở biết cách nói với dân để lần sau họ vẫn đi.
Bốn kết cục của một lần cảnh báo
Mỗi lần có nguy cơ thiên tai, sẽ xảy ra một trong bốn trường hợp. Người làm dự báo gọi đây là bảng kết cục:
| Thiên tai xảy ra | Thiên tai không xảy ra | |
|---|---|---|
| Có cảnh báo | Báo trúng: người dân kịp chuẩn bị | Báo nhầm: tốn công sơ tán, chằng chống |
| Không cảnh báo | Bỏ sót: thiệt hại lớn nhất, nhất là về người | Bình yên đúng: không ai để ý |
Hai ô sai, báo nhầm và bỏ sót, không giảm được cùng lúc một cách dễ dàng. Hạ ngưỡng cảnh báo xuống để không bỏ sót trận nào thì số lần báo nhầm tăng lên. Nâng ngưỡng lên cho ít báo nhầm thì sẽ có lúc bỏ sót. Chỉ có cách nâng chất lượng dự báo, tức đầu tư trạm đo, radar, mô hình, mới đẩy được cả hai sai số cùng giảm.
Giới dự báo đo chất lượng bằng hai chỉ số: tỷ lệ phát hiện (bao nhiêu phần trăm thiên tai thật đã được báo trước) và tỷ lệ báo nhầm (bao nhiêu phần trăm cảnh báo hoá ra không xảy ra). Một hệ thống tốt không phải là hệ thống có tỷ lệ báo nhầm bằng không, mà là hệ thống phát hiện gần hết thiên tai nguy hiểm với tỷ lệ báo nhầm chấp nhận được.
Vì sao báo sớm thì kém chắc
Khí quyển là một hệ hỗn loạn: sai một chút ở số liệu ban đầu có thể dẫn tới khác biệt lớn sau vài ngày. Với bão, điều này thể hiện rõ nhất ở vị trí đổ bộ. Ba ngày trước, vùng có khả năng đổ bộ có thể rộng vài trăm kilômét bờ biển; một ngày trước, vùng đó thu hẹp lại nhiều; vài giờ trước, gần như biết chắc.
Nhưng sơ tán hàng chục nghìn hộ, đưa hàng nghìn tàu thuyền vào bờ, thu hoạch lúa chạy bão đều cần thời gian, nhiều khi cả ngày. Nếu chờ đến lúc chắc chắn, sẽ không đủ thời gian để làm. Vì thế, cảnh báo luôn phải phát ra khi còn có độ bất định.
Nón dự báo đường đi bão
Nhiều cơ quan khí tượng thể hiện độ bất định bằng một "nón" mở rộng dần dọc đường đi dự báo của bão. Ở Trung tâm Bão Quốc gia Hoa Kỳ, kích thước nón được chọn sao cho trong khoảng hai phần ba số trường hợp, tâm bão thực tế nằm trong nón. Điều này có nghĩa là khoảng một phần ba số lần, tâm bão đi ra ngoài nón. Và nón chỉ nói về tâm bão; gió mạnh, mưa lớn, nước dâng có thể lan xa ngoài nón hàng trăm kilômét. Việt Nam cũng thể hiện vùng có khả năng bão đi qua và vùng nguy hiểm trên bản đồ dự báo theo cách tương tự.
Hiệu ứng "chú bé chăn cừu": có thật đến đâu
Nhiều người lo rằng báo nhầm nhiều lần sẽ khiến dân không tin nữa, như chú bé chăn cừu kêu "sói đến" trong truyện ngụ ngôn. Các nghiên cứu về hành vi sơ tán khi có bão ở Mỹ và nhiều nước cho thấy bức tranh phức tạp hơn:
- Người dân thường tha thứ cho báo nhầm nếu họ hiểu vì sao bão đổi hướng, và nếu cơ quan chức năng giải thích thẳng thắn sau đó.
- Thứ làm mất niềm tin nhiều hơn là sơ tán vất vả mà không ai giải thích, điểm tránh trú tồi tệ, hoặc nhà bị mất trộm khi đi vắng.
- Báo nhầm nhiều lần ở cùng một nơi, trong thời gian ngắn, với thông điệp mạnh như nhau, thì quả thực làm giảm phản ứng của dân ở lần sau.
Nghĩa là vấn đề không nằm ở việc có báo nhầm hay không, mà ở cách quản lý niềm tin quanh những lần báo nhầm đó.
Bài học từ L’Aquila: khi lời trấn an trở thành vấn đề
Trường hợp nổi tiếng nhất về truyền thông rủi ro xảy ra ở thành phố L’Aquila (Ý). Đầu năm 2009, vùng này có một chuỗi động đất nhỏ kéo dài nhiều tuần, dân chúng lo lắng. Sau một cuộc họp của ủy ban chuyên gia về rủi ro, thông điệp đến tay người dân mang tính trấn an. Ngày 6 tháng 4 năm 2009, trận động đất độ lớn khoảng 6,3 xảy ra, làm 309 người chết.
Năm 2012, một toà án Ý kết án bảy thành viên ủy ban, gây chấn động giới khoa học toàn cầu. Năm 2014, toà phúc thẩm tuyên trắng án cho sáu nhà khoa học, chỉ giữ án đã giảm cho một quan chức. Giới khoa học nhấn mạnh rằng không ai dự báo được động đất theo nghĩa nói trước ngày giờ và địa điểm. Bài học được rút ra không phải là "nhà khoa học phải đoán trúng", mà là đừng đưa ra lời trấn an mà khoa học không chống đỡ được. Khi không chắc, hãy nói rõ là không chắc, và nói người dân có thể làm gì để giảm rủi ro.
Cảnh báo muộn: cái giá thường bị nhìn thiếu
Báo nhầm thì ai cũng thấy: đường phố vắng, dân ở điểm tránh trú, rồi trời yên. Cái giá của cảnh báo muộn thì khó thấy hơn, vì nó được tính bằng những người không kịp đi. Nhiều thảm hoạ lớn có điểm chung là thông tin đã có, nhưng đến tay người dân quá muộn, hoặc đến mà không đủ rõ để hành động.
Với lũ quét và sóng thần, thời gian từ lúc có tín hiệu đến lúc nguy hiểm ập tới tính bằng phút. Ở những loại thiên tai này, hệ thống cảnh báo thường được thiết kế chấp nhận tỷ lệ báo nhầm cao hơn, đổi lấy việc không bỏ sót. Người dân sống ở vùng nguy cơ được khuyên rằng dấu hiệu tự nhiên, như rung lắc mạnh ven biển hay nước suối đột ngột đục ngầu và dâng nhanh, đã là cảnh báo đủ để di chuyển, không cần chờ còi.
Làm sao giảm báo nhầm mà không tăng bỏ sót
Giới dự báo và quản lý thiên tai đang theo mấy hướng:
- Cảnh báo theo xác suất: thay vì chỉ "có" hoặc "không", nói rõ khả năng, ví dụ khả năng mưa trên 200 mm là cao, trung bình hay thấp. Người quản lý công trình lớn có thể hành động ở mức xác suất thấp; hộ gia đình hành động khi xác suất cao hơn.
- Dự báo theo tác động: nói về hậu quả, như tuyến đường nào có thể bị chia cắt, khu dân cư nào có thể ngập, thay vì chỉ nói con số mưa gió. Tổ chức Khí tượng Thế giới đã ra hướng dẫn về cách làm này từ năm 2015.
- Cảnh báo phân tầng: chia thành mức theo dõi, mức chuẩn bị, mức hành động. Người dân không phải nhảy từ "bình thường" sang "sơ tán" chỉ trong một bản tin.
- Thu hẹp vùng cảnh báo: nhờ dữ liệu tốt hơn, chỉ yêu cầu sơ tán những thôn thật sự trong vùng nguy hiểm, thay vì cả xã, cả tỉnh. Ít người phải đi oan thì niềm tin giữ được lâu hơn.
- Giải thích sau mỗi lần: khi bão đổi hướng, nói rõ vì sao, và cảm ơn người dân đã sơ tán. Lần sơ tán "không cần thiết" vẫn là một lần diễn tập thật.
Người dân nên nghĩ thế nào về những lần báo nhầm
Một cách nhìn giúp nhiều người: sơ tán khi bão không vào giống như thắt dây an toàn trong một chuyến đi không có tai nạn. Không ai nói dây an toàn là thừa. Nếu cả năm chưa từng sơ tán "oan" lần nào, có lẽ hệ thống đang đặt ngưỡng quá cao, và một ngày nào đó sẽ có lần bỏ sót.
Vài điều nên giữ:
- Khi có lệnh sơ tán, đi theo lệnh, không ở lại giữ nhà. Bão có thể đổi hướng vào phút cuối theo chiều xấu cũng như chiều tốt.
- Theo dõi bản tin mới nhất từ kênh chính thống; đừng dựa vào ảnh dự báo cũ lan trên mạng xã hội.
- Sau mỗi lần, góp ý với thôn, xã về những gì làm chưa tốt: đường đi, điểm tránh trú, cách báo tin. Đó là cách để lần sau tốt hơn.
- Lưu sẵn các số khẩn cấp 112, 113, 114, 115.
Ai muốn tìm hiểu sâu hơn có thể đọc các tài liệu của Tổ chức Khí tượng Thế giới về dự báo theo tác động, các phân tích quanh vụ L’Aquila trên những tạp chí khoa học lớn, và các nghiên cứu xã hội học về hành vi sơ tán sau những mùa bão lớn ở Mỹ, Philippines, Bangladesh.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao dự báo bão vẫn hay sai vị trí đổ bộ?
Vì khí quyển là hệ hỗn loạn, sai số nhỏ ở số liệu ban đầu lớn dần theo thời gian. Ba ngày trước, vùng có khả năng đổ bộ có thể rộng vài trăm kilômét bờ biển, và chỉ thu hẹp dần khi bão tới gần.
Nón dự báo đường đi bão nghĩa là gì?
Là vùng mở rộng dần dọc đường đi dự báo, thể hiện nơi tâm bão có khả năng đi qua. Ở Trung tâm Bão Quốc gia Hoa Kỳ, tâm bão thực tế nằm trong nón khoảng hai phần ba số trường hợp. Gió mạnh và mưa lớn có thể lan xa ngoài nón.
Báo nhầm nhiều có làm người dân không tin nữa không?
Có thể, nếu báo nhầm lặp lại nhiều lần ở cùng một nơi mà không được giải thích. Nghiên cứu cho thấy người dân thường chấp nhận báo nhầm khi hiểu lý do bão đổi hướng và khi việc sơ tán được tổ chức tốt.
Vụ L’Aquila năm 2009 là gì?
Là trận động đất độ lớn khoảng 6,3 ở thành phố L’Aquila, Ý, làm 309 người chết, sau khi người dân nhận được thông điệp trấn an từ một cuộc họp chuyên gia. Các thành viên ủy ban bị kết án năm 2012 nhưng sáu nhà khoa học được tuyên trắng án năm 2014.
Dự báo theo tác động khác dự báo thông thường thế nào?
Dự báo thông thường nói về hiện tượng: mưa bao nhiêu milimét, gió cấp mấy. Dự báo theo tác động nói về hậu quả có thể xảy ra, như tuyến đường nào bị chia cắt, khu nào bị ngập, giúp người dân và chính quyền biết cần làm gì.
