Bệnh viện an toàn trước thiên tai là bệnh viện không chỉ không đổ mà còn tiếp tục chữa bệnh được ngay trong và sau bão lũ, động đất, đúng lúc người bị thương đổ về đông nhất. Muốn vậy, ba lớp phải cùng đạt: kết cấu đứng vững; những thứ không phải kết cấu như điện, nước, khí y tế, thiết bị, trần, kính còn hoạt động; và bộ máy quản lý có sẵn kế hoạch ứng phó. Tổ chức Y tế Thế giới đánh giá điều này bằng Chỉ số an toàn bệnh viện, xếp bệnh viện vào ba mức A, B, C.
Vì sao bệnh viện phải "đứng và chạy"
Với một ngôi nhà, mục tiêu chống thiên tai là không đổ để người trong nhà thoát ra. Với bệnh viện, như vậy chưa đủ. Bệnh nhân nằm hồi sức, người đang thở máy, sản phụ chuyển dạ không thể "thoát ra" như người bình thường. Và đúng lúc thiên tai qua đi, bệnh viện phải tiếp nhận thêm người bị thương.
Những bài học đắt giá:
- San Fernando, California, 1971: bệnh viện Olive View mới khánh thành bị hư hại nặng, một số khối nhà đổ. Sau trận này bang California ban hành luật an toàn động đất riêng cho bệnh viện, đặt tiêu chuẩn cao hơn hẳn nhà thường.
- Thành phố Mexico, 1985: trận động đất làm sập nhiều bệnh viện lớn, thành phố mất hàng nghìn giường bệnh đúng lúc cần nhất.
- Bão Katrina, New Orleans, 2005: nước lũ làm mất điện ở một số bệnh viện vì thiết bị điện đặt thấp; nhân viên phải bóp bóng thở bằng tay cho bệnh nhân hàng giờ liền trong khi chờ sơ tán.
- Bão Sandy, New York, 2012: nước tràn vào tầng hầm làm hỏng hệ thống bơm nhiên liệu, máy phát của một số bệnh viện lớn ở Manhattan, buộc phải sơ tán hàng trăm bệnh nhân giữa đêm bão.
Điểm chung của hai câu chuyện cuối: toà nhà không đổ, nhưng bệnh viện vẫn "chết" vì mất điện, mất nước.
Chỉ số an toàn bệnh viện
Để đánh giá có hệ thống, Tổ chức Y tế Liên Mỹ (PAHO) cùng Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) xây dựng Chỉ số an toàn bệnh viện, bản đầu năm 2008, bản thứ hai năm 2015. Bộ công cụ gồm hơn một trăm hạng mục kiểm tra, chia thành các nhóm:
| Nhóm | Kiểm tra gì | Ví dụ |
|---|---|---|
| Rủi ro của địa điểm | Bệnh viện đối mặt với những thiên tai nào | Có nằm trong vùng ngập, vùng sạt lở, gần đứt gãy động đất không |
| Kết cấu | Toà nhà có đứng vững không | Năm xây, quy chuẩn áp dụng, vết nứt, cơi nới, tầng mềm |
| Phi kết cấu | Hệ thống và thiết bị có còn chạy không | Máy phát, bồn nước, khí y tế, thang máy, trần, kính, tủ thuốc |
| Quản lý khẩn cấp | Bộ máy có sẵn sàng không | Kế hoạch ứng phó, ban chỉ huy, diễn tập, dự trữ, phân loại bệnh nhân |
Kết quả cho ra một điểm từ 0 đến 1 và xếp bệnh viện vào ba mức. Mức A: nhiều khả năng còn hoạt động khi có thiên tai, cần duy trì và cải thiện thêm. Mức B: có thể còn đứng nhưng chức năng có nguy cơ gián đoạn, cần can thiệp sớm. Mức C: người bệnh và nhân viên có nguy cơ, cần hành động khẩn cấp. Điểm mạnh của công cụ là chỉ ra cụ thể hạng mục nào kéo điểm xuống để sửa, thay vì một kết luận chung chung.
Phần không phải kết cấu: nơi bệnh viện hay "chết" nhất
Trong một bệnh viện, phần lớn giá trị không nằm ở khung bê tông mà ở hệ thống kỹ thuật và thiết bị bên trong. Đó cũng là phần dễ hỏng nhất khi có thiên tai. Những điểm được kiểm tra kỹ nhất:
Điện
- Máy phát dự phòng, bồn nhiên liệu, tủ chuyển nguồn đặt trên mức ngập, không đặt ở tầng hầm vùng lũ.
- Nhiên liệu dự trữ đủ cho nhiều ngày; hợp đồng tiếp nhiên liệu ưu tiên khi đường bị chia cắt.
- Máy phát được neo chống rung, chạy thử có tải định kỳ, không chỉ nổ máy cho có.
- Các khoa then chốt như hồi sức, phòng mổ, cấp cứu, chạy thận có nguồn ưu tiên và bộ lưu điện.
Nước
Bệnh viện dùng rất nhiều nước cho chạy thận, tiệt trùng, vệ sinh, nấu ăn. Các hướng dẫn thường khuyên dự trữ đủ nước cho tối thiểu khoảng ba ngày hoạt động khi nguồn cấp bị cắt, bồn chứa neo chắc, có phương án xử lý nước tại chỗ.
Khí y tế và thiết bị
- Bình oxy, bồn oxy lỏng, đường ống khí y tế được cố định chống đổ; có van khoá phân vùng.
- Tủ thuốc, giá đựng vật tư bắt vít vào tường; tủ lạnh bảo quản vắc-xin, máu có nguồn dự phòng.
- Máy chụp, máy xét nghiệm đặt trên bệ neo, không chỉ đặt tự do trên sàn.
Vỏ công trình
Trần thả, đèn, kính mặt dựng, mái tôn mái che hành lang là những thứ rơi xuống gây thương tích và chặn lối đi khi bão, động đất. Ở vùng bão, kính phía đón gió nên chịu va đập hoặc có cửa chớp che.
Kết cấu và vị trí
Quy chuẩn xây dựng ở nhiều nước xếp bệnh viện vào nhóm công trình có tầm quan trọng cao nhất, tính với tải động đất, tải gió lớn hơn nhà ở. Ở vùng động đất mạnh, nhiều bệnh viện mới dùng gối cách chấn để giảm rung truyền vào toà nhà, giữ thiết bị bên trong không đổ vỡ.
Về vị trí, bệnh viện nên tránh vùng trũng ngập sâu, bãi bồi, chân taluy, và quan trọng không kém là có ít nhất hai đường tiếp cận không cùng bị ngập hay sạt một lúc. Bệnh viện đứng vững mà xe cứu thương không vào được thì cũng như bị cô lập. Nhiều bệnh viện ở vùng bão lũ còn có sân đỗ trực thăng hoặc bãi đất trống đủ cho trực thăng cứu thương hạ cánh.
Quản lý: kế hoạch trên giấy và trên thực tế
- Kế hoạch ứng phó thiên tai của bệnh viện xác định ai chỉ huy, ai liên lạc với chính quyền, kho dự trữ ở đâu, khi nào sơ tán từng khoa.
- Kế hoạch tăng năng lực: khi người bị thương đến hàng loạt, bệnh viện chuyển những khu nào thành giường tạm, cho xuất viện sớm những ai, gọi thêm nhân viên thế nào.
- Phân loại bệnh nhân hàng loạt tại cổng cấp cứu để người nặng được ưu tiên.
- Kế hoạch sơ tán riêng cho bệnh nhân nằm liệt, thở máy, trẻ sơ sinh trong lồng ấp: cần bao nhiêu người, thiết bị gì, đưa đi đâu.
- Nhân viên và gia đình họ: nhân viên y tế cũng có nhà bị ngập, con nhỏ cần đón. Kế hoạch tốt tính cả chuyện này để người ở lại trực yên tâm làm việc.
Góc nhìn hôm nay
Ở Việt Nam, mỗi mùa bão lũ, nhiều bệnh viện và trạm y tế ở vùng trũng phải kê cao thiết bị, chuyển bệnh nhân lên tầng trên, có nơi phải di chuyển cả bệnh viện. Những kinh nghiệm đó đang dần được đưa vào thiết kế: khối kỹ thuật đặt cao, tầng trệt chịu nước, đường tiếp cận dự phòng. Với trạm y tế xã, nguồn điện dự phòng và nơi cất thuốc trên cao là hai thứ giúp trạm còn hoạt động khi cả xã bị chia cắt.
Người làm quản lý y tế có thể tìm bộ công cụ Chỉ số an toàn bệnh viện bản 2015 của WHO và PAHO, cùng các hướng dẫn về bệnh viện an toàn của WHO khu vực Tây Thái Bình Dương. Việc thiết kế, gia cố công trình y tế phải do đơn vị có chuyên môn thực hiện theo quy chuẩn xây dựng hiện hành. Với người dân, điều đáng nhớ là khi cần cấp cứu trong thiên tai, gọi 115, và nghe theo hướng dẫn của địa phương về cơ sở y tế đang tiếp nhận.
Câu hỏi thường gặp
Bệnh viện an toàn trước thiên tai là gì?
Đó là bệnh viện vẫn đứng vững và tiếp tục hoạt động trong và sau thiên tai, khi nhu cầu cấp cứu tăng cao. Nó cần kết cấu chắc, hệ thống điện nước và thiết bị không hỏng, và kế hoạch ứng phó được chuẩn bị, diễn tập. Khái niệm này được Tổ chức Y tế Thế giới thúc đẩy trên toàn cầu.
Chỉ số an toàn bệnh viện là gì?
Chỉ số an toàn bệnh viện là bộ công cụ do PAHO và WHO xây dựng để đánh giá khả năng hoạt động của bệnh viện khi có thiên tai. Nó kiểm tra rủi ro địa điểm, kết cấu, phi kết cấu và quản lý khẩn cấp, rồi xếp bệnh viện vào mức A, B hoặc C. Kết quả chỉ ra cụ thể hạng mục cần cải thiện.
Vì sao bệnh viện không đổ mà vẫn phải sơ tán khi bão lũ?
Nhiều bệnh viện phải sơ tán vì mất điện, mất nước chứ không phải vì toà nhà đổ. Khi máy phát, tủ điện, bơm nhiên liệu đặt ở tầng hầm bị ngập, cả bệnh viện mất nguồn. Bão Katrina 2005 và bão Sandy 2012 ở Mỹ là hai ví dụ điển hình.
Máy phát điện bệnh viện nên đặt ở đâu?
Máy phát, bồn nhiên liệu và tủ chuyển nguồn nên đặt trên mức ngập cao nhất có thể xảy ra, được neo chống rung và chạy thử có tải định kỳ. Không nên đặt ở tầng hầm ở những nơi có nguy cơ ngập.
Bệnh viện cần dự trữ những gì để ứng phó thiên tai?
Bệnh viện cần dự trữ nhiên liệu cho máy phát, nước cho nhiều ngày hoạt động, oxy và khí y tế, thuốc và vật tư cấp cứu, thực phẩm cho bệnh nhân và nhân viên. Mức dự trữ cụ thể tuỳ quy mô bệnh viện và thời gian có thể bị chia cắt, thường tính tối thiểu khoảng ba ngày.
