Trọng điểm xung yếu đê điều là những đoạn đê, kè, cống có nguy cơ xảy ra sự cố cao nhất trên một tuyến đê, được xác định lại mỗi năm trước mùa lũ. Mỗi trọng điểm có phương án bảo vệ riêng: ai chỉ huy, lực lượng bao nhiêu người, vật tư gì để sẵn ở đâu, xử lý những tình huống nào. Hộ đê hiện đại xoay quanh danh sách này, để khi sự cố xảy ra thì người, đất, đá, bao tải đã có mặt tại chỗ.
Một tuyến đê dài hàng trăm kilômét không thể canh giữ đều tay như nhau ở mọi mét. Người làm đê phải biết chỗ nào yếu nhất để dồn sức vào đó trước. Bài này giải thích trọng điểm xung yếu được chọn thế nào, vật tư hộ đê gồm những gì và lực lượng hộ đê ngày nay làm việc ra sao trong mùa lũ.
Vì sao một đoạn đê thành trọng điểm
Sau mỗi mùa lũ, hạt quản lý đê và ban chỉ huy phòng chống thiên tai các cấp rà soát toàn tuyến. Một đoạn đê thường được đưa vào danh sách trọng điểm khi có một hoặc nhiều đặc điểm sau:
- Đã từng xảy ra sự cố: mạch đùn, mạch sủi, thẩm lậu, sạt trượt trong những năm trước. Sự cố đê có xu hướng lặp lại ở chỗ cũ.
- Nền đê xấu: đoạn đê nằm trên nền cát, lớp sét phủ mỏng, có nhiều ao hồ sát chân phía đồng.
- Thân đê yếu: mặt cắt nhỏ, chưa đủ cao trình thiết kế, có nhiều ẩn hoạ như tổ mối, đất đắp kém.
- Dòng chủ lưu áp sát: bãi trước đê hẹp hoặc đã mất, bờ sông đang lở, kè bị xói chân.
- Cống qua đê cũ: cống xây lâu năm, mang cống nứt, chỗ tiếp giáp giữa thân cống và đất đắp bị rò.
- Công trình mới thi công dở: đoạn đê, kè đang nâng cấp chưa hoàn thiện khi mùa lũ tới.
Danh sách trọng điểm được phê duyệt trước mùa mưa lũ, thường phân theo mức độ: trọng điểm cấp tỉnh do tỉnh trực tiếp chỉ đạo, trọng điểm cấp xã do xã chịu trách nhiệm, cùng những vị trí cần theo dõi thêm.
Một phương án bảo vệ trọng điểm gồm những gì
Mỗi trọng điểm có một phương án bằng văn bản, được xây dựng theo phương châm bốn tại chỗ: chỉ huy tại chỗ, lực lượng tại chỗ, vật tư và phương tiện tại chỗ, hậu cần tại chỗ. Một phương án điển hình trả lời những câu hỏi sau.
| Câu hỏi | Phương án ghi gì |
|---|---|
| Ai chỉ huy | Người chịu trách nhiệm trực tiếp tại trọng điểm, thường là lãnh đạo xã hoặc cán bộ được phân công, cùng cán bộ kỹ thuật đê điều |
| Sự cố nào có thể xảy ra | Dựa trên tiền sử và khảo sát: mạch đùn, thẩm lậu, sạt mái, xói kè, rò cống |
| Xử lý thế nào | Biện pháp kỹ thuật cho từng tình huống, khối lượng vật tư ước tính |
| Lực lượng | Số người của đội xung kích xã, lực lượng huy động thêm từ các thôn, quân đội và công an khi cần |
| Vật tư | Loại, số lượng, nơi để: bãi đá, kho bao tải, cát sỏi, vải lọc, cọc tre |
| Đường tiếp cận | Đường xe chở vật tư vào, chỗ quay đầu, bến thuyền nếu cần |
| Thông tin, hậu cần | Cách báo cáo, điện thoại liên lạc, đèn chiếu sáng, nơi ăn nghỉ cho lực lượng trực |
| Sơ tán | Khu dân cư nào phải sơ tán nếu sự cố vượt khả năng xử lý, đi đường nào, về đâu |
Trước mùa lũ, nhiều địa phương tổ chức diễn tập ngay tại trọng điểm: đội xung kích làm thử giếng lọc ngược, đắp áp trúc, xếp con trạch, thả rọ đá, để lúc thật không phải học từ đầu.
Vật tư hộ đê: những thứ để sẵn bên đê
Ai đi dọc đê sông Hồng có thể đã thấy những đống đá hộc xếp vuông vức dọc chân đê, có cọc mốc ghi số. Đó là vật tư dự trữ phòng chống lụt bão của nhà nước. Ngoài đá, còn nhiều loại vật tư khác.
| Vật tư | Dùng để làm gì |
|---|---|
| Đá hộc | Đắp cơ phản áp, chống xói chân kè, thả xuống chỗ sạt mái phía sông |
| Cát, sỏi, đá dăm | Làm tầng lọc trong giếng lọc ngược, áp trúc lọc, rãnh tiêu nước |
| Đất dự trữ | Đắp con trạch, đắp bù chỗ sạt, đóng bao |
| Bao tải, bao tải dứa | Đóng đất, cát để xếp thành giếng, con trạch, bờ quây |
| Vải địa kỹ thuật, vải lọc | Thay một phần tầng lọc cát sỏi, lót đáy giếng lọc |
| Rọ thép, rọ đá | Thả chống xói, đắp chân khay, bịt chỗ vỡ nhỏ |
| Bạt, phên, nilon khổ lớn | Phủ mái phía sông chống thấm, che vết nứt khỏi mưa |
| Cọc tre, cọc gỗ, dây thép | Đóng cừ giữ chân, ghim bạt, làm khung con trạch |
| Đèn, máy phát điện, áo phao, thuyền | Tuần tra ban đêm, chiếu sáng hiện trường, an toàn cho người làm phía sông |
Vật tư có hai nguồn. Một là dự trữ của nhà nước, để ở các bãi, kho dọc tuyến đê và tại trọng điểm. Hai là vật tư trong dân: các xã ven đê đăng ký với từng hộ gia đình những thứ có thể huy động khi cần như tre, gỗ, bao tải, xe cải tiến, thuyền, theo đúng tinh thần vật tư tại chỗ. Khi sự cố xảy ra lúc nửa đêm, những bó tre của một gia đình ngay cạnh đê có khi đến sớm hơn xe chở vật tư từ kho.
Lực lượng hộ đê và tuần tra mùa lũ
Lực lượng hộ đê ngày nay gồm cán bộ hạt quản lý đê, lực lượng quản lý đê nhân dân ở các xã ven đê, đội xung kích phòng chống thiên tai cấp xã, cùng quân đội, công an được huy động khi cần. Khi nước lên tới các cấp báo động, công tác tuần tra canh gác được tăng dần.
- Mức báo động thấp: điếm canh đê có người trực, tổ tuần tra đi theo lịch, đặc biệt chú ý các trọng điểm.
- Mức báo động cao hơn: tăng số người, tuần tra liên tục cả ngày lẫn đêm, đội xung kích trực sẵn, vật tư được kiểm tra lại.
- Mức báo động cao nhất và trên đó: tuần tra không ngắt quãng, lực lượng và phương tiện tập kết tại trọng điểm, sẵn sàng xử lý và sơ tán dân khi có lệnh.
Chi tiết từng cấp do quy định của ngành và từng địa phương đặt ra. Một tổ tuần tra không chỉ đi trên mặt đê. Họ phải nhìn mái phía sông tìm xoáy nước, sóng xô, sạt lở; nhìn mái phía đồng tìm chỗ ướt, rỉ nước, vết nứt; đi xuống chân đê và kiểm tra cả ao hồ, ruộng trũng phía đồng trong một phạm vi nhất định để phát hiện mạch đùn, mạch sủi; xem các cống qua đê có rò không. Phát hiện bất thường thì cắm cọc, cắm cờ đánh dấu, ghi sổ và báo ngay lên điếm canh đê.
Ban đêm là lúc khó nhất. Tầm nhìn hẹp, người mệt, mà nhiều sự cố lại phát triển vào lúc nửa đêm về sáng. Tổ tuần tra thường đi ít nhất hai người, mang đèn pin mạnh, gậy dò, áo phao khi đi sát mép nước.
Góc nhìn hôm nay: mỗi người dân ven đê là một mắt xích
Những năm gần đây, nhiều tỉnh đã số hoá danh sách trọng điểm, gắn toạ độ, ảnh hiện trường, lịch sử sự cố lên bản đồ số để ban chỉ huy theo dõi. Một số nơi lắp camera, thiết bị đo mực nước tự động tại các vị trí xung yếu. Nhưng thiết bị không thay được đôi mắt của người đi tuần và của chính người dân sống cạnh đê.
Người dân có thể góp phần bằng những việc cụ thể: biết trọng điểm gần nhà mình là đoạn nào, biết điếm canh đê và số điện thoại của ban chỉ huy xã, sẵn sàng đóng góp vật tư đã đăng ký khi được huy động, báo ngay khi thấy nước sủi lạ ở ao ruộng, vết nứt mới trên mặt đê. Không tự ý lấy đá, cát dự trữ dọc đê dùng vào việc riêng, vì mỗi khối vật tư đó đều đã được tính cho một tình huống. Khi có lệnh sơ tán, đi ngay; người gặp nạn gọi 112.
Muốn tìm hiểu thêm, có thể đọc nguyên tắc về hộ đê, phương châm bốn tại chỗ trong Luật Phòng, chống thiên tai năm 2013 sửa đổi năm 2020 và Luật Đê điều năm 2006, các tài liệu hướng dẫn hộ đê của ngành thuỷ lợi, hoặc xin đến xem một buổi diễn tập hộ đê ở xã ven sông trước mùa lũ.
Câu hỏi thường gặp
Trọng điểm xung yếu đê điều là gì?
Là những đoạn đê, kè, cống có nguy cơ xảy ra sự cố cao nhất trên tuyến đê, như nơi từng có mạch đùn, sạt trượt, nền đê xấu, dòng chảy áp sát hay cống cũ. Danh sách trọng điểm được rà soát và phê duyệt mỗi năm trước mùa lũ, mỗi trọng điểm có phương án bảo vệ riêng.
Phương án bảo vệ trọng điểm đê gồm những gì?
Phương án ghi rõ người chỉ huy, các sự cố có thể xảy ra và cách xử lý, lực lượng huy động, loại và số lượng vật tư để sẵn, đường tiếp cận, thông tin liên lạc, hậu cần và kế hoạch sơ tán dân. Phương án được xây dựng theo phương châm bốn tại chỗ.
Những đống đá dọc chân đê để làm gì?
Đó là đá hộc dự trữ phòng chống lụt bão của nhà nước, để sẵn dọc tuyến đê và tại các trọng điểm. Khi có sự cố như sạt mái, xói chân kè, cần đắp cơ phản áp, lực lượng hộ đê dùng ngay số đá này mà không phải chờ chở từ xa.
Vật tư trong dân là gì?
Là những vật tư các hộ gia đình ven đê đăng ký với xã để huy động khi cần, như tre, gỗ, bao tải, thuyền, xe chở. Đây là một phần của phương châm vật tư tại chỗ, giúp có vật tư nhanh nhất khi sự cố xảy ra bất ngờ.
Tuần tra đê mùa lũ kiểm tra những gì?
Tổ tuần tra kiểm tra mặt đê, mái phía sông, mái phía đồng, chân đê, ao hồ ruộng trũng phía đồng và các cống qua đê. Họ tìm xoáy nước, chỗ ướt rỉ nước, vết nứt, mạch đùn, rò cống; phát hiện bất thường thì đánh dấu, ghi sổ và báo ngay.
