Một khu tạm cư sau thiên tai cần đặt ở nơi cao, không dưới chân đồi dốc hay sát bờ sông, có đường vào và gần nguồn nước. Theo chuẩn nhân đạo Sphere, mỗi người cần tối thiểu khoảng 3,5 m² chỗ ở có mái che, 15 lít nước mỗi ngày, và giai đoạn ổn định cần khoảng một nhà vệ sinh cho 20 người, đặt cách nguồn nước ít nhất 30 m. Lều bạt xếp thành cụm nhỏ, có lối đi, khoảng cách phòng cháy và chiếu sáng ban đêm.
Ở Việt Nam, người dân sơ tán thường được đưa đến trường học, nhà văn hoá, trụ sở cơ quan hoặc ở nhờ nhà người thân, cách làm thường an toàn và ấm áp nhất. Nhưng khi thiên tai phá huỷ cả một khu dân cư, như sau các vụ sạt lở vùi lấp làng, người dân có thể phải ở tạm nhiều tuần, nhiều tháng trong lều bạt hoặc nhà tạm. Bài này nói về cách dựng một khu tạm cư như thế cho an toàn và tử tế, theo kinh nghiệm cứu trợ quốc tế đã được đúc kết.
Ưu tiên ở nhờ trước, lều trại sau
Kinh nghiệm cứu trợ khắp thế giới cho thấy trại tập trung là lựa chọn cuối cùng, không phải đầu tiên. Thứ tự thường được khuyến nghị:
- Ở nhờ nhà người thân, hàng xóm ở vùng an toàn, có hỗ trợ của chính quyền như gạo, tiền, vật dụng cho cả gia đình chủ nhà.
- Công trình công cộng kiên cố: trường học, nhà văn hoá, nhà tránh trú cộng đồng, trong thời gian ngắn.
- Hỗ trợ tại chỗ: cấp bạt, tôn, vật liệu để gia đình dựng tạm ngay trên đất nhà mình nếu đất đó an toàn.
- Khu tạm cư tập trung: khi các cách trên không đủ, hoặc khu dân cư cũ không còn an toàn để ở.
Lý do: người dân ở gần nhà, gần ruộng vườn, gần cộng đồng của mình thì hồi phục nhanh hơn, ít phụ thuộc cứu trợ hơn. Trường học dùng làm nơi sơ tán quá lâu cũng làm học sinh mất chỗ học.
Chọn địa điểm
Chọn sai chỗ là sai lầm khó sửa nhất. Một khu tạm cư bị ngập, bị sạt lở lần hai là thảm hoạ chồng thảm hoạ. Các tiêu chí chính:
- Cao ráo, thoát nước tốt: không nằm trong vùng ngập lịch sử, không ở lòng chảo. Độ dốc nhẹ, khoảng 2–4%, là tốt nhất cho thoát nước mưa.
- Không dưới chân đồi dốc, taluy mới đào, không sát bờ sông, bờ suối: tránh sạt lở, lũ quét. Cơ quan chuyên môn nên đánh giá trước.
- Có nguồn nước hoặc xe chở nước vào được thường xuyên.
- Có đường vào cho xe cứu thương, xe chở hàng, xe chữa cháy.
- Đủ rộng: Sphere gợi ý khoảng 45 m² mỗi người cho cả khu, tính cả đường đi, nhà vệ sinh, chỗ phân phát, trường học tạm, khoảng cách phòng cháy và chỗ trồng rau; tối thiểu khoảng 30 m² nếu không có đất vườn.
- Đất được phép sử dụng, thoả thuận rõ với chủ đất hoặc chính quyền để không phải di dời lần nữa.
- Xa nguồn ô nhiễm: bãi rác, khu công nghiệp, kho hoá chất, đường dây cao thế.
Lều bạt và nhà tạm
Diện tích tối thiểu
Chuẩn Sphere đặt mức tối thiểu khoảng 3,5 m² chỗ ở có mái che cho mỗi người ở vùng khí hậu nóng, không tính chỗ nấu ăn. Ở vùng lạnh, khi người dân phải nấu ăn, sinh hoạt trong nhà nhiều hơn, mức cần là khoảng 4,5–5,5 m² mỗi người. Chiều cao tối thiểu đủ để đứng thẳng ở phần lớn diện tích, khoảng 2 m ở điểm cao nhất.
Những chi tiết quyết định chất lượng
- Nền: nâng cao hơn mặt đất xung quanh, đào rãnh thoát nước quanh lều. Lót sàn bằng bạt, chiếu, tấm nhựa để không ngủ trên đất ẩm.
- Thông gió: lều bạt dưới nắng có thể nóng hầm hập. Dựng mái đôi có khe thông gió, căng thêm lớp bạt thứ hai cách mái lều một khoảng để giảm nóng.
- Chằng buộc: vùng hay có gió mạnh phải chằng dây, đóng cọc chắc, kiểm tra lại trước mỗi đợt áp thấp, bão.
- Riêng tư: mỗi gia đình một không gian riêng, có vách ngăn. Đây không phải chuyện xa xỉ mà là chuyện phẩm giá và an toàn, nhất là với phụ nữ, trẻ em gái.
- Bếp: nấu ăn ngoài lều hoặc trong khu bếp chung, không đun nấu bằng than, củi trong lều kín vì nguy cơ cháy và ngộ độc khí CO.
Khi thời gian tạm cư kéo dài, lều bạt nên được thay dần bằng nhà tạm khung tre, gỗ, thép nhẹ, mái tôn có lớp chống nóng. Vật liệu tạm tốt có thể dùng lại khi gia đình xây nhà mới.
Nước, nhà vệ sinh và rác
Dịch bệnh là mối nguy lớn nhất ở nơi đông người sau thiên tai, và phần lớn bệnh truyền qua nước bẩn, phân và tay bẩn. Các chuẩn tham khảo của Sphere:
| Hạng mục | Mức tham khảo |
|---|---|
| Nước sinh hoạt | Khoảng 15 lít mỗi người mỗi ngày |
| Điểm lấy nước | Cách nơi ở không quá khoảng 500 m, khoảng 250 người một vòi |
| Nhà vệ sinh giai đoạn đầu | Khoảng 1 nhà vệ sinh cho 50 người |
| Nhà vệ sinh giai đoạn ổn định | Khoảng 1 nhà vệ sinh cho 20 người, tách nam nữ |
| Khoảng cách nhà vệ sinh | Cách nơi ở không quá khoảng 50 m; cách nguồn nước ngầm ít nhất khoảng 30 m |
| Rửa tay | Có chỗ rửa tay với xà phòng cạnh nhà vệ sinh và chỗ ăn |
Nhà vệ sinh an toàn
Nhà vệ sinh phải có khoá bên trong, có đèn chiếu sáng ban đêm, tách khu nam nữ, có lối đi sáng. Thiếu những thứ này, phụ nữ và trẻ em thường ngại đi vệ sinh ban đêm, nhịn uống nước hoặc phải đi ra chỗ tối, gây nguy cơ sức khoẻ và an ninh. Ở vùng ngập hoặc mực nước ngầm cao, không đào hố xí sâu mà dùng nhà vệ sinh nâng cao hoặc bể chứa kín, hút định kỳ, để phân không thấm ra nước ngầm.
Rác và nước thải
Bố trí thùng rác có nắp theo cụm, thu gom hằng ngày, có bãi tập kết xa khu ở. Nước thải tắm giặt dẫn theo rãnh ra hố thấm, không để đọng thành vũng nuôi muỗi. Đội y tế phun thuốc diệt muỗi, theo dõi các ca tiêu chảy, sốt để phát hiện dịch sớm.
Bố trí khu và phòng cháy
Lều bạt, vật liệu nhẹ, bếp lửa và đèn dầu đứng sát nhau là công thức của hoả hoạn. Kinh nghiệm quốc tế về quy hoạch trại:
- Chia khu thành cụm nhỏ, mỗi cụm vài chục hộ, có nhà vệ sinh, điểm nước, chỗ rửa riêng. Cụm nhỏ giúp người dân quen biết nhau, tự quản dễ, dịch bệnh hay hoả hoạn khó lan.
- Giữ khoảng cách giữa các lều ít nhất khoảng 2 m, hoặc gấp đôi chiều cao lều.
- Theo hướng dẫn của Cao uỷ Liên hợp quốc về người tị nạn (UNHCR), cứ khoảng 300 m khu ở nên có một dải ngăn cháy rộng khoảng 30 m, không dựng lều, có thể dùng làm sân chung, vườn rau.
- Có bình chữa cháy, thùng cát, thùng nước ở mỗi cụm; quy định giờ và chỗ đun nấu; cấm đốt rác gần lều.
- Chiếu sáng lối đi chính, nhà vệ sinh, điểm nước bằng đèn năng lượng mặt trời hoặc đèn có máy phát đặt xa lều.
- Đường chính đủ rộng cho xe chữa cháy, xe cứu thương vào tận nơi.
Những nhóm cần quan tâm riêng
- Người già, người khuyết tật: lều gần nhà vệ sinh, điểm nước, lối đi bằng phẳng; có người hỗ trợ nhận hàng cứu trợ.
- Phụ nữ mang thai, trẻ sơ sinh: có góc riêng để cho con bú, kiểm tra sức khoẻ định kỳ, danh sách để xe cấp cứu tìm nhanh khi chuyển dạ.
- Trẻ em: khu sinh hoạt, học tạm có người lớn trông. Đưa trẻ trở lại lớp sớm giúp các em ổn định tâm lý.
- Người bệnh mạn tính: tiếp tục được cấp thuốc tăng huyết áp, tiểu đường, hen.
Lập danh sách hộ, số người, nhóm cần ưu tiên ngay từ ngày đầu. Danh sách giúp phân phát hàng công bằng, tìm người thân, và lên kế hoạch tái định cư.
Tự quản và rời khu tạm cư
Khu tạm cư vận hành tốt khi người dân tham gia quản lý: bầu tổ trưởng từng cụm, phân ca vệ sinh, trực đêm, giám sát phân phát hàng. Có kênh phản ánh để người dân góp ý, khiếu nại mà không sợ bị thiệt. Quyết định quan trọng như vị trí khu, thời gian ở, nơi tái định cư cần được bàn với người dân.
Khu tạm cư là tạm. Ngay từ khi dựng, chính quyền và người dân cần bàn kế hoạch rời đi: quay về nhà cũ khi an toàn, hay tái định cư ở nơi mới. Khi người dân rời đi, dọn sạch rác, lấp hố vệ sinh đúng cách, trả lại mặt bằng.
Câu hỏi thường gặp
Mỗi người cần bao nhiêu diện tích trong khu tạm cư?
Chuẩn nhân đạo Sphere đặt mức tối thiểu khoảng 3,5 m² chỗ ở có mái che mỗi người ở vùng khí hậu nóng, khoảng 4,5–5,5 m² ở vùng lạnh. Tính cả đường đi, nhà vệ sinh, khoảng cách phòng cháy thì khu tạm cư cần khoảng 45 m² mỗi người.
Khu tạm cư cần bao nhiêu nhà vệ sinh?
Giai đoạn đầu khoảng một nhà vệ sinh cho 50 người, giai đoạn ổn định khoảng một cho 20 người, tách nam nữ. Nhà vệ sinh cách nơi ở không quá khoảng 50 m, cách nguồn nước ngầm ít nhất khoảng 30 m, có khoá và đèn chiếu sáng.
Chọn địa điểm dựng lều tạm cư thế nào cho an toàn?
Chọn nơi cao ráo, thoát nước tốt, không trong vùng ngập lịch sử, không dưới chân đồi dốc hay sát bờ sông, bờ suối. Phải có đường cho xe cứu thương, gần nguồn nước và được cơ quan chuyên môn đánh giá nguy cơ sạt lở.
Chuẩn Sphere là gì?
Sphere là bộ tiêu chuẩn tối thiểu trong cứu trợ nhân đạo, được các tổ chức quốc tế xây dựng và dùng rộng rãi từ cuối thập niên 1990. Bộ chuẩn đặt mức tối thiểu cho nước, vệ sinh, chỗ ở, lương thực và y tế cho người bị ảnh hưởng bởi thiên tai, xung đột.
Vì sao nên ưu tiên ở nhờ nhà người thân hơn ở trại?
Người dân ở gần nhà, gần cộng đồng của mình thì hồi phục nhanh hơn, ít phụ thuộc cứu trợ và ít nguy cơ dịch bệnh hơn nơi tập trung đông người. Vì vậy trại tập trung thường là lựa chọn cuối cùng khi các cách khác không đủ.
