Điện dự phòng cho trạm y tế mùa bão lũ cần ba thứ đi cùng nhau: một máy phát đủ công suất cho các phụ tải ưu tiên (tủ lạnh vắc xin, đèn phòng cấp cứu và phòng sinh, máy hút đờm, máy tạo oxy, liên lạc), một bộ chuyển nguồn do thợ điện lắp để điện không đi ngược lên lưới, và nhiên liệu dự trữ đủ ít nhất ba ngày. Máy phát, bồn dầu và tủ điện phải đặt cao hơn mực ngập lịch sử, ngoài trời thoáng, và được chạy thử có tải định kỳ.
Trong bão lũ, trạm y tế xã thường là nơi duy nhất trong vùng còn sáng đèn, là chỗ người bị thương, sản phụ chuyển dạ, trẻ sốt cao tìm đến khi đường lên tuyến trên bị cắt. Nếu trạm mất điện, tủ lạnh vắc xin ấm dần, ca đỡ đẻ phải làm dưới ánh đèn pin, máy tạo oxy dừng. Bài này dành cho cán bộ y tế, cán bộ phụ trách cơ sở vật chất và chính quyền xã: chuẩn bị điện dự phòng như thế nào cho đúng.
Bài học từ những bệnh viện mất điện
Khi bão Sandy đổ bộ New York cuối tháng 10 năm 2012, nước biển dâng tràn vào khu Manhattan. Trung tâm Y tế NYU Langone có máy phát dự phòng, nhưng một số bộ phận quan trọng của hệ thống điện và nhiên liệu nằm ở tầng hầm, ngập nước, nên điện dự phòng không duy trì được. Bệnh viện phải sơ tán hàng trăm bệnh nhân ngay trong đêm bão, nhân viên khiêng cả trẻ sơ sinh trong phòng chăm sóc đặc biệt xuống cầu thang bộ. Bệnh viện Bellevue gần đó cũng phải sơ tán sau đó vài ngày vì bơm nhiên liệu dưới tầng hầm bị ngập.
Bài học rút ra rất cụ thể: có máy phát chưa đủ, mọi mắt xích phải nằm trên cao, từ máy phát, bồn dầu, bơm nhiên liệu đến tủ chuyển nguồn và tủ điện chính. Một mắt xích nằm dưới mặt nước là cả chuỗi vô dụng. Sau Sandy, nhiều bệnh viện ở Mỹ đã dời hệ thống điện lên các tầng cao hoặc xây tường chắn quanh phòng máy.
Bước 1: liệt kê phụ tải ưu tiên
Không cần, và thường không thể, cấp điện cho toàn bộ trạm. Việc đầu tiên là lập danh sách thiết bị phải chạy khi mất điện lưới, ghi công suất từng thiết bị.
| Nhóm ưu tiên | Thiết bị | Ghi chú |
|---|---|---|
| Bắt buộc | Tủ lạnh, tủ bảo quản vắc xin | Vắc xin phải giữ 2–8 °C; tủ có máy nén, dòng khởi động lớn |
| Bắt buộc | Đèn phòng cấp cứu, phòng sinh, đèn khám | Nên dùng đèn LED tiết kiệm điện |
| Bắt buộc | Máy hút đờm, máy tạo oxy, máy khí dung | Máy tạo oxy chạy liên tục, công suất đáng kể |
| Bắt buộc | Điện thoại, bộ đàm, bộ phát wifi, sạc | Để liên lạc với tuyến trên, ban chỉ huy |
| Nên có | Máy bơm nước, nồi hấp tiệt trùng nhỏ | Nồi hấp ngốn điện, chạy theo giờ |
| Nên có | Quạt phòng bệnh nhân nặng | Quạt trần, quạt đứng |
| Cắt khi thiếu điện | Điều hoà, bình nóng lạnh, ấm đun | Phụ tải lớn, không thiết yếu |
Cộng công suất các thiết bị bắt buộc và nên có chạy cùng lúc. Sau đó tính thêm dòng khởi động: tủ lạnh, máy bơm, máy tạo oxy có động cơ hoặc máy nén, lúc khởi động có thể kéo dòng gấp vài lần lúc chạy bình thường. Thợ điện thường chọn máy phát có công suất lớn hơn tổng tải khoảng 25–50% để đủ cho khởi động và mở rộng sau này. Chọn máy quá nhỏ, máy phát sụt áp mỗi lần tủ lạnh đóng máy nén; quá lớn thì tốn dầu khi chạy non tải.
Bước 2: chọn và đặt máy phát
Chọn máy
- Máy diesel bền, tiết kiệm nhiên liệu khi chạy lâu, dầu diesel an toàn hơn xăng khi trữ. Đây là lựa chọn phổ biến cho trạm y tế, bệnh viện.
- Máy xăng nhỏ, rẻ, hợp làm máy dự phòng thứ hai hoặc cho điểm y tế lưu động, nhưng xăng dễ cháy, khó trữ lâu.
- Nên có vỏ chống ồn, chống mưa, bình dầu đủ chạy nhiều giờ liền.
Đặt máy
- Cao hơn mực ngập lịch sử ít nhất vài chục cm: trên bệ bê tông cao, trên mái bằng có lối lên, hoặc trong nhà máy riêng có nền tôn cao.
- Ngoài trời thoáng, có mái che mưa nhưng không bị bao kín. Khí thải máy phát chứa khí CO không màu không mùi. Các hướng dẫn của Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC) khuyên đặt máy cách cửa sổ, cửa ra vào và cửa lấy gió ít nhất khoảng 6 m, ống xả hướng ra xa nhà.
- Không đặt ở tầng hầm, hành lang, nhà kho đóng kín, kể cả "chỉ chạy một lúc".
- Chằng buộc chắc để không bị gió bão lật, bệ máy không bị nước xói chân.
- Trang bị bình chữa cháy gần máy và bồn dầu.
Bước 3: bộ chuyển nguồn, việc của thợ điện
Đây là phần nguy hiểm nhất và tuyệt đối không được làm theo kiểu tự xử. Máy phát không được cắm thẳng vào ổ điện trong nhà hoặc đấu thẳng vào đường dây chung. Nếu làm vậy, điện từ máy phát có thể đi ngược qua công tơ lên lưới, nhờ máy biến áp tăng lên điện áp cao, gây chết người cho công nhân ngành điện đang sửa đường dây mà họ tưởng đã cắt điện.
Cách đúng là lắp bộ chuyển nguồn: loại tự động (ATS) tự cắt điện lưới và khởi động máy phát khi mất điện, hoặc loại bằng tay (cầu dao đảo chiều) có khoá liên động để không bao giờ đóng cả hai nguồn cùng lúc. Bộ chuyển nguồn phải do thợ điện có chuyên môn lắp, theo thiết kế, có tiếp địa và thiết bị chống dòng rò. Nên tách riêng một tủ điện ưu tiên chỉ cấp cho các phụ tải trong danh sách ở bước 1, để máy phát không bị quá tải vì ai đó bật điều hoà.
Tủ điện chính, tủ chuyển nguồn cũng phải đặt cao, không để ở tầng trệt sát nền như nhiều trạm y tế cũ.
Bước 4: nhiên liệu cho ít nhất 72 giờ
Trong bão lũ lớn, đường có thể bị chia cắt nhiều ngày, xe chở dầu không vào được. Tính lượng dầu dự trữ:
- Xem mức tiêu hao nhiên liệu của máy phát ở khoảng 50–75% tải trong tài liệu kỹ thuật (lít mỗi giờ).
- Nhân với số giờ chạy dự kiến mỗi ngày, rồi nhân ba ngày. Ví dụ máy tiêu hao 2 lít mỗi giờ, chạy 24 giờ mỗi ngày, ba ngày cần khoảng 144 lít.
- Trữ trong bồn, can chuyên dụng, kín, đặt nơi cao, thoáng, xa nguồn lửa, xa máy đang chạy.
- Xoay vòng nhiên liệu: dầu diesel để lâu nhiều tháng có thể bị nhiễm nước, sinh cặn và vi sinh vật, làm tắc lọc dầu. Dùng dầu cũ cho chạy thử, bổ sung dầu mới.
Nhiều địa phương có thoả thuận ưu tiên cấp xăng dầu cho cơ sở y tế trong tình huống khẩn cấp. Trạm y tế nên biết rõ ai là đầu mối, số điện thoại nào gọi khi cần.
Điện mặt trời và pin: lớp bảo vệ thứ hai
Với trạm y tế vùng sâu, vùng đảo, điện mặt trời kèm pin lưu trữ ngày càng hợp lý. Ưu điểm: không cần nhiên liệu, không ồn, không khí thải. Tổ chức Y tế Thế giới đã có danh mục tiêu chuẩn cho tủ lạnh vắc xin chạy điện mặt trời trực tiếp, loại không cần ắc quy, dùng khối băng làm lạnh tích trữ để giữ nhiệt độ qua đêm và những ngày ít nắng. Loại tủ này được dùng rộng rãi ở các cơ sở y tế xa lưới điện.
Pin mặt trời cần được chằng chắc trước bão, nếu không có thể bị gió giật bay thành vật nguy hiểm. Pin lưu trữ phải đặt cao, khô, thoáng, theo hướng dẫn của nhà sản xuất.
Chạy thử và giữ chuỗi lạnh
Máy phát không chạy thử thì không đáng tin. Quy trình tối thiểu:
- Chạy thử có tải mỗi tháng, ít nhất 30 phút, bằng cách cắt điện lưới thật và để bộ chuyển nguồn làm việc. Chạy không tải không kiểm tra được hết.
- Ghi sổ: ngày chạy, thời gian, mức dầu, sự cố.
- Trước mùa bão, bảo dưỡng: thay dầu nhớt, lọc dầu, kiểm tra ắc quy khởi động, nước làm mát.
- Mỗi ca trực đều có người biết cách khởi động máy bằng tay, nếu bộ tự động lỗi.
Với vắc xin, nên chuẩn bị thêm hộp lạnh hoặc phích vắc xin với bình tích lạnh đã làm đông sẵn. Khi biết bão sắp đến, theo dõi và ghi nhiệt độ tủ thường xuyên hơn. Nếu nhiệt độ tủ ra khỏi khoảng 2–8 °C, báo ngay tuyến trên để được hướng dẫn xử lý vắc xin, không tự quyết định tiếp tục dùng.
Góc nhìn hôm nay
Một trạm y tế giữ được điện qua bão lũ là một cơ sở cứu người cho cả vùng bị chia cắt. Chi phí cho máy phát, bộ chuyển nguồn và bệ đặt máy cao không lớn so với cái giá phải trả khi mất điện giữa ca cấp cứu. Khi trạm y tế được cải tạo hoặc xây mới ở vùng hay bão lũ, đó là lúc tốt nhất để đặt phòng máy, tủ điện trên cao và dành chỗ cho pin mặt trời. Muốn tìm hiểu sâu hơn, có thể đọc bộ tài liệu "cơ sở y tế an toàn" của Tổ chức Y tế Thế giới, trong đó có danh mục kiểm tra điện dự phòng.
Câu hỏi thường gặp
Trạm y tế cần máy phát điện công suất bao nhiêu?
Lập danh sách phụ tải ưu tiên như tủ vắc xin, đèn cấp cứu, máy tạo oxy, liên lạc, cộng công suất chạy cùng lúc rồi tính thêm dòng khởi động của thiết bị có máy nén. Thợ điện thường chọn máy lớn hơn tổng tải khoảng 25–50%.
Vì sao không được cắm máy phát thẳng vào ổ điện?
Điện từ máy phát có thể đi ngược lên lưới qua công tơ, được máy biến áp nâng lên điện áp cao, gây nguy hiểm chết người cho công nhân ngành điện đang sửa đường dây. Phải lắp bộ chuyển nguồn do thợ điện có chuyên môn thực hiện.
Nên trữ bao nhiêu dầu cho máy phát khi có bão?
Ít nhất đủ cho 72 giờ chạy liên tục. Lấy mức tiêu hao nhiên liệu ở khoảng 50–75% tải trong tài liệu máy, nhân 24 giờ và nhân ba ngày. Dầu phải được xoay vòng để không bị cặn, nhiễm nước.
Bệnh viện ở New York mất điện khi bão Sandy vì sao?
Một số bộ phận quan trọng của hệ thống điện và nhiên liệu nằm ở tầng hầm và bị ngập khi nước biển dâng năm 2012, nên máy phát dự phòng không duy trì được điện. Các bệnh viện phải sơ tán hàng trăm bệnh nhân.
Tủ lạnh vắc xin chạy điện mặt trời có dùng được không?
Có. Tổ chức Y tế Thế giới có tiêu chuẩn cho tủ vắc xin chạy điện mặt trời trực tiếp, dùng khối băng tích lạnh thay ắc quy để giữ 2–8 °C qua đêm. Loại này phù hợp với trạm y tế vùng sâu, vùng đảo.
