Theo Luật Đê điều năm 2006, đê ở Việt Nam chia thành sáu loại: đê sông, đê biển, đê cửa sông, đê bao, đê bối và đê chuyên dùng. Ba loại đầu gọi theo thứ nước mà đê ngăn; ba loại sau gọi theo thứ đê bảo vệ. Ngoài ra còn những cách gọi quen như đê tả ngạn, hữu ngạn, đê quai, con trạch, bờ bao, mỗi chữ có nghĩa riêng mà người sống ven sông nên biết.
Nghe bản tin mùa lũ, người ta hay gặp những câu như "nước đã tràn đê bối", "đê tả Hồng đoạn qua...", "đắp con trạch trên đỉnh đê". Nếu không phân biệt được các loại đê, rất khó hiểu tình hình đang nặng đến đâu. Bài này giải thích từng loại theo cách người làm đê vẫn dùng.
Sáu loại đê theo luật
| Loại đê | Ngăn cái gì hoặc bảo vệ cái gì | Ví dụ dễ hình dung |
|---|---|---|
| Đê sông | Ngăn nước lũ của sông | Hệ thống đê sông Hồng, sông Thái Bình, sông Mã, sông Cả |
| Đê biển | Ngăn nước biển, sóng, triều | Tuyến đê ven biển Bắc Bộ, Thanh Hoá, Nghệ An, Bạc Liêu, Cà Mau |
| Đê cửa sông | Nối tiếp đê sông với đê biển hoặc bờ biển, chịu cả lũ sông lẫn triều, sóng, nước dâng | Các đoạn đê hai bên cửa Ba Lạt, cửa Đáy, cửa Văn Úc |
| Đê bao | Bảo vệ một khu vực riêng biệt | Đê bao khép kín các vùng lúa ở đồng bằng sông Cửu Long |
| Đê bối | Bảo vệ một khu vực nằm ở phía sông của đê sông, tức ngoài bãi | Đê bối quanh các bãi sông có làng, ruộng màu giữa đê chính và lòng sông |
| Đê chuyên dùng | Bảo vệ một loại đối tượng riêng | Đê bảo vệ một khu công nghiệp, một khu nuôi trồng, một công trình |
Ba loại đầu thường là đê chính, do nhà nước đầu tư và quản lý chặt, có phân cấp đê rõ ràng. Ba loại sau phần lớn là đê địa phương, quy mô nhỏ hơn, có đoạn do xã, hợp tác xã hay doanh nghiệp làm và giữ.
Đê sông và chuyện tả ngạn, hữu ngạn
Đê sông chạy dọc hai bên bờ sông. Để gọi tên, người ta đứng nhìn theo chiều nước chảy về biển: bờ tay trái là tả ngạn, bờ tay phải là hữu ngạn. Vì vậy mới có đê tả Hồng, đê hữu Hồng, đê tả Đáy, đê hữu Đuống.
Với sông Hồng chảy từ tây bắc xuống đông nam, đê hữu Hồng nằm ở bờ nam, chạy qua khu trung tâm Hà Nội; đê tả Hồng nằm ở bờ bắc. Đoạn đê hữu Hồng bảo vệ Thủ đô được xếp vào cấp đặc biệt, cấp cao nhất trong phân cấp đê.
Ở đô thị, nhiều đoạn đê sông đã thành phố. Ở Hà Nội, những con đường như Yên Phụ, Trần Quang Khải, Trần Khánh Dư, Nguyễn Khoái chạy trên hoặc dọc tuyến đê; ai đi từ phố cổ ra phía sông sẽ thấy phải leo một con dốc, đó chính là leo lên đê.
Đê bối: làng ngoài đê
Giữa đê chính và lòng sông thường có một dải đất gọi là bãi sông. Đất bãi phù sa màu mỡ, nên người ta trồng ngô, đậu, rau màu, có nơi lập cả làng. Để giữ hoa màu khỏi những con lũ nhỏ và vừa, người dân đắp một con đê thấp quanh bãi, đó là đê bối.
Đê bối có một vị trí đặc biệt: nó nằm trong lòng dẫn thoát lũ của sông. Nếu đê bối được đắp quá cao, nó sẽ chắn dòng lũ lớn, làm mực nước sông dâng lên và đè lên chính đê chính. Vì vậy cao trình đê bối thường bị khống chế, không được tự ý tôn cao, và khi lũ lớn thì việc nước tràn qua đê bối là điều được tính trước. Dân sống ngoài đê bối phải có phương án sơ tán riêng mỗi mùa lũ.
Khi bản tin nói "nước đã tràn đê bối", nghĩa là lũ đã đủ lớn để ngập bãi sông. Đê chính lúc đó bắt đầu phải chịu nước trực tiếp, và lực lượng hộ đê được tăng cường.
Đê bao ở đồng bằng sông Cửu Long
Ở miền Tây, chữ đê bao được dùng rất nhiều. Đó là những con đê, bờ bao bao quanh một vùng ruộng, vườn hoặc khu dân cư để giữ nước lũ ở ngoài. Có hai kiểu thường được phân biệt:
- Đê bao lửng, hay đê bao tháng tám: chỉ đủ cao để giữ lũ sớm cho kịp thu hoạch vụ hè thu, đến khi lũ chính về thì cho nước tràn vào đồng, mang phù sa vào ruộng.
- Đê bao khép kín, hay đê bao triệt để: cao hơn đỉnh lũ, giữ nước ở ngoài quanh năm, cho phép làm ba vụ lúa một năm.
Hai kiểu đê bao này dẫn tới những tranh luận lâu dài về lợi và hại: thêm vụ lúa nhưng mất phù sa, giảm chỗ chứa lũ và đẩy nước sang vùng khác. Chuyện đó thuộc về câu hỏi sống chung với lũ ở đồng bằng sông Cửu Long, ở đây chỉ nhắc để phân biệt khái niệm.
Những tên gọi khác hay gặp
| Tên gọi | Nghĩa |
|---|---|
| Con trạch | Bờ đất nhỏ đắp thêm trên mặt đê hoặc trên đỉnh đê bối khi nước sắp tràn, thường bằng bao tải đất, để tôn cao tạm thời |
| Đê quai | Đê tạm đắp bao quanh một đoạn đê bị sự cố hoặc một hố thi công, ngăn nước để xử lý bên trong; cũng dùng cho đê đắp lấn ra bãi bồi ven biển |
| Đê quây, đê vây | Cách gọi đê nhỏ bao một khu vực, gần nghĩa với đê bao ở quy mô nhỏ |
| Bờ bao | Bờ đất nhỏ quanh ruộng, ao, vườn; thường không được tính là đê theo luật |
| Đê chắn sóng, đê chắn cát | Công trình bảo vệ cảng, cửa sông khỏi sóng và cát bồi; tuy có chữ đê nhưng là công trình cảng, giao thông thuỷ |
| Cơ đê | Bậc nằm ngang đắp thêm ở mái hoặc chân đê, giúp đê ổn định, chống thấm, chống trượt |
Đê chính, đê phụ và chuyện phân cấp
Không phải con đê nào cũng quan trọng như nhau. Luật Đê điều quy định phân cấp đê từ cấp đặc biệt, cấp I đến cấp V, dựa trên số dân được bảo vệ, vai trò của vùng đó, diện tích và độ ngập sâu nếu đê vỡ, lưu lượng lũ thiết kế. Đê cấp càng cao thì tiêu chuẩn thiết kế, hành lang bảo vệ và chế độ quản lý càng chặt.
Phần lớn các tuyến đê sông, đê biển, đê cửa sông quan trọng được xếp từ cấp III trở lên. Đê bao, đê bối, đê chuyên dùng phần lớn ở cấp thấp hoặc chưa được phân cấp. Một hệ quả thực tế: khi lũ lớn, mọi nỗ lực tập trung giữ đê chính, còn đê bối có thể phải chấp nhận tràn.
Góc nhìn hôm nay: đọc bản tin mùa lũ cho đúng
Hiểu các loại đê giúp người dân đọc được mức độ của tình hình. Ngập bãi, tràn đê bối là chuyện thường xảy ra vài năm một lần ở sông Hồng. Nước lên sát mặt đê chính, phải đắp con trạch trên đỉnh, là tình huống khẩn cấp. Người sống ngoài đê bối hay trong vùng bãi cần nhớ: mình nằm phía sông của đê chính, nên khi có lệnh sơ tán thì đi sớm, đừng chờ.
Ai muốn tìm hiểu kỹ có thể đọc phần định nghĩa và phân loại đê trong Luật Đê điều năm 2006, các bài viết về hệ thống đê sông Hồng – sông Thái Bình của ngành thuỷ lợi, hay đơn giản là thử đi bộ một đoạn đê sông Hồng mùa cạn: từ mặt đê nhìn về phía sông sẽ thấy bãi, đê bối thấp, rồi mới tới lòng sông; nhìn về phía đồng là làng xóm, ruộng lúa thấp hơn mặt đê vài mét.
Câu hỏi thường gặp
Có mấy loại đê ở Việt Nam?
Theo Luật Đê điều năm 2006 có sáu loại: đê sông, đê biển, đê cửa sông, đê bao, đê bối và đê chuyên dùng. Ba loại đầu gọi theo nguồn nước đê ngăn; ba loại sau gọi theo khu vực hoặc đối tượng đê bảo vệ.
Đê bối là gì?
Đê bối là đê thấp bảo vệ khu vực nằm ở phía sông của đê chính, tức vùng bãi giữa đê chính và lòng sông. Nó giữ hoa màu, làng bãi khỏi lũ nhỏ và vừa, nhưng cao trình bị khống chế để không cản lũ lớn.
Tả ngạn và hữu ngạn là bờ nào?
Đứng nhìn theo chiều nước chảy xuôi về biển, bờ bên tay trái là tả ngạn, bờ bên tay phải là hữu ngạn. Vì thế đê hữu Hồng nằm ở bờ nam sông Hồng, đi qua trung tâm Hà Nội, còn đê tả Hồng nằm ở bờ bắc.
Đê bao khác đê bối thế nào?
Đê bao bảo vệ một khu vực riêng biệt, thường là vùng ruộng hay khu dân cư được bao kín, phổ biến ở đồng bằng sông Cửu Long. Đê bối thì nằm ngoài đê chính, ở phía sông, bảo vệ bãi sông và phải chấp nhận tràn khi lũ lớn.
Con trạch trên đê là gì?
Con trạch là bờ đất nhỏ, thường bằng bao tải đất, đắp thêm trên mặt đê khi nước lũ sắp tràn để tôn cao tạm thời. Phải đắp con trạch trên đê chính là dấu hiệu tình hình đã rất khẩn cấp.
