Old River Control là cụm cống và đập do Công binh Lục quân Mỹ xây ở bang Louisiana, hoàn thành năm 1963, để giữ sông Mississippi không đổi dòng sang sông Atchafalaya. Theo quy định, chỉ khoảng 30% lượng nước tổng của sông Mississippi và sông Red được phép chảy sang Atchafalaya, 70% còn lại tiếp tục qua Baton Rouge và New Orleans. Công trình là kết quả của một bài học đắt giá: sau trận lũ lớn năm 1927, nước Mỹ hiểu rằng không thể chỉ dựa vào đê, mà phải biết chia lũ, xả lũ và giữ dòng sông ở đúng chỗ.
Lũ lớn năm 1927: khi chính sách "chỉ có đê" sụp đổ
Suốt thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20, cách chống lũ chủ yếu ở hạ lưu Mississippi là đắp đê dọc hai bờ, ngày càng cao. Lập luận khi đó: bó sông lại thì dòng chảy nhanh hơn, tự đào sâu lòng, nên chỉ cần đê là đủ. Chính sách này được gọi là "chỉ có đê".
Mùa mưa 1926–1927 kéo dài bất thường trên khắp lưu vực. Mùa xuân năm 1927, các đê vỡ liên tiếp ở hàng trăm điểm từ Illinois xuống Louisiana. Vụ vỡ đê ở Mounds Landing (bang Mississippi) cuối tháng 4 tạo một dòng nước khổng lồ tràn vào vùng đồng bằng Delta. Nước ngập khoảng 70.000 km², có nơi sâu nhiều mét, kéo dài hàng tháng. Khoảng 600.000–700.000 người mất nhà cửa. Số người chết chính thức vài trăm người, các nhà nghiên cứu cho rằng con số thật cao hơn nhiều.
Một quyết định trong trận lũ ấy vẫn được nhắc như bài học về công bằng: để giảm sức ép lên đê thành phố New Orleans, chính quyền cho phá đê ở Caernarvon, phía hạ lưu thành phố, khiến các vùng dân cư nghèo của giáo khu St. Bernard và Plaquemines bị ngập. Lời hứa bồi thường sau đó phần lớn không được thực hiện thoả đáng.
Luật năm 1928: thêm cửa xả và đường dẫn lũ
Năm 1928, Quốc hội Mỹ thông qua Luật Kiểm soát Lũ, giao Công binh Lục quân xây dựng Dự án Sông Mississippi và các Phụ lưu. Ý tưởng mới là thêm những "van an toàn" cho hệ thống đê:
| Công trình | Vị trí | Vai trò |
|---|---|---|
| Cửa xả Bonnet Carré | Thượng lưu New Orleans | Hoàn thành năm 1931, chuyển một phần lũ sang hồ Pontchartrain, đã mở nhiều lần |
| Cửa xả Morganza | Gần Old River | Hoàn thành năm 1954, chuyển lũ sang vùng đầm Atchafalaya; mới mở năm 1973 và 2011 |
| Đường dẫn lũ Atchafalaya | Lưu vực Atchafalaya | Một vùng rộng giữa hai tuyến đê, nhận nước lũ chuyển sang và dẫn ra vịnh Mexico |
| Đường dẫn lũ Birds Point – New Madrid | Bang Missouri | Phá đê có chủ đích khi lũ cực lớn, như năm 1937 và 2011 |
Đây là bước chuyển quan trọng: một phần đất được quy hoạch để ngập khi cần, chủ đất biết trước và được bồi thường quyền sử dụng. Đê vẫn giữ, nhưng không phải gánh một mình.
Dòng sông muốn đi đường tắt
Sông ở châu thổ không đứng yên. Khi một nhánh chảy ra biển ngày càng dài vì phù sa bồi, độ dốc giảm, dòng chảy chậm lại. Đến lúc nào đó, sông "tìm" một đường khác ngắn hơn, dốc hơn, và dần chuyển hẳn sang. Trong vài nghìn năm qua, sông Mississippi đã đổi dòng chính nhiều lần, tạo nên các thuỳ châu thổ khác nhau của bang Louisiana.
Ở gần chỗ sông Red đổ vào, sông Mississippi nằm sát sông Atchafalaya. Đường ra vịnh Mexico qua Atchafalaya ngắn hơn đường qua New Orleans hàng trăm km. Thế kỷ 19, con người còn vô tình giúp sông: năm 1831, một đoạn cắt khúc uốn tạo ra nhánh nối gọi là Old River; sau đó người ta dọn bỏ đống gỗ trôi tích tụ hàng chục km từng chặn sông Atchafalaya. Lòng Atchafalaya thông thoáng dần, lấy nước của Mississippi ngày càng nhiều.
Đến đầu thập niên 1950, Atchafalaya đã nhận khoảng một phần tư đến gần một phần ba lưu lượng. Nghiên cứu của Công binh dự báo nếu để tự nhiên, Mississippi sẽ chuyển dòng chính sang Atchafalaya trong vòng vài chục năm, khoảng thập niên 1970.
Điều gì xảy ra nếu sông đổi dòng
- Đoạn sông qua Baton Rouge và New Orleans sẽ thành một nhánh nước chậm, dần nhiễm mặn từ vịnh Mexico lên. Hàng loạt nhà máy hoá dầu và các thành phố dọc sông lấy nước ngọt từ đây.
- Luồng tàu biển lớn vào cảng New Orleans sẽ bị bồi lấp hoặc mất ý nghĩa.
- Thành phố Morgan City và vùng dọc Atchafalaya phải hứng phần lớn lũ của cả lưu vực lớn thứ tư thế giới.
Năm 1954, Quốc hội Mỹ cho phép xây công trình giữ tỉ lệ chia nước ở mức đã có lúc đó: khoảng 70% ở lại Mississippi, 30% sang Atchafalaya.
Old River Control: cấu tạo và lần suýt mất
Cụm công trình gồm một cống chính với ngưỡng thấp để điều tiết nước mọi lúc, một cống tràn trên bãi chỉ dùng khi lũ lớn, và một âu tàu cho tàu thuyền đi giữa hai sông. Tất cả hoàn thành năm 1963.
Mười năm sau, lũ lớn năm 1973 thử thách công trình đến giới hạn. Dòng nước xiết qua cống chính đào một hố xói sâu dưới móng, một tường cánh bị sập, nền móng bị rút ruột. Có thời điểm các kỹ sư lo cống có thể bị lật, và nếu vậy toàn bộ sông Mississippi có thể lao sang Atchafalaya qua lỗ hổng. Công trình trụ được, nhưng sau đó phải sửa chữa lớn và vận hành hạn chế.
Để chia sẻ tải, Công binh xây thêm một cống phụ, hoàn thành năm 1986. Năm 1990, một nhà máy thuỷ điện tư nhân được xây cạnh đó, dùng chính dòng nước chảy sang Atchafalaya để phát điện, và cũng tham gia chia lưu lượng.
Nhà văn John McPhee đã viết về công trình này trong bài "Atchafalaya", in trong cuốn sách The Control of Nature năm 1989, một tài liệu phổ thông nổi tiếng để hiểu cuộc giằng co giữa kỹ sư và dòng sông.
Cái giá và những câu hỏi còn mở
Giữ sông ở yên một chỗ có lợi lớn cho kinh tế, nhưng không phải không có giá:
- Châu thổ bị bỏ đói phù sa. Đê hai bờ và việc khoá dòng chính khiến phù sa trôi thẳng ra rìa thềm lục địa thay vì bồi cho đầm lầy. Louisiana mất đất ven biển nhanh. Trớ trêu là chỗ hiếm hoi châu thổ còn đang lớn lên là ở cửa sông Atchafalaya và cửa xả Wax Lake, nơi nhận 30% dòng chảy.
- Thiên nhiên không đổi ý. Nhiều nhà địa mạo học cho rằng xu hướng đổi dòng vẫn còn đó, và mỗi trận lũ cực lớn lại đặt công trình vào tình thế căng thẳng.
- Vùng nhận lũ chịu thiệt. Mỗi lần mở cửa xả Morganza như năm 2011, hàng nghìn km² ruộng, nhà trong đường dẫn lũ bị ngập để cứu các thành phố lớn. Công bằng giữa vùng được bảo vệ và vùng gánh lũ là câu hỏi không có lời giải hoàn hảo.
Điều đáng mang về
Từ Mississippi, có thể rút ra mấy bài học áp dụng được ở nhiều châu thổ, kể cả đồng bằng sông Hồng và sông Cửu Long: đê đơn độc không đủ khi gặp lũ cực đoan; cần quy hoạch trước vùng chậm lũ, phân lũ và chính sách bồi thường minh bạch; sông ở châu thổ luôn có xu hướng tự đổi dòng, công trình giữ dòng phải được theo dõi và gia cố suốt đời; và mọi quyết định "hi sinh" một vùng để cứu vùng khác phải đi kèm cam kết thực hiện được. Ai muốn đọc thêm có thể tìm cuốn của McPhee nói trên, hoặc sách lịch sử về trận lũ 1927 như Rising Tide của John M. Barry.
Câu hỏi thường gặp
Old River Control Structure là gì?
Đó là cụm cống và âu tàu ở bang Louisiana do Công binh Lục quân Mỹ hoàn thành năm 1963, giữ tỉ lệ chia nước khoảng 70% cho sông Mississippi và 30% cho sông Atchafalaya. Mục đích là ngăn Mississippi đổi dòng chính sang Atchafalaya.
Vì sao sông Mississippi muốn đổi dòng?
Đường ra biển qua Atchafalaya ngắn và dốc hơn đường qua New Orleans hàng trăm km, nên nước có xu hướng chảy sang đó. Đây là quá trình tự nhiên của châu thổ; trong vài nghìn năm, Mississippi đã đổi dòng chính nhiều lần.
Lũ Mississippi năm 1927 lớn cỡ nào?
Trận lũ năm 1927 làm vỡ đê ở hàng trăm điểm, ngập khoảng 70.000 km² và khiến khoảng 600.000–700.000 người mất nhà cửa. Số người chết chính thức vài trăm, ước tính thực tế cao hơn.
Trận lũ 1927 thay đổi cách chống lũ ở Mỹ thế nào?
Luật Kiểm soát Lũ năm 1928 chấm dứt chính sách chỉ dựa vào đê, bổ sung cửa xả như Bonnet Carré, Morganza và các đường dẫn lũ được quy hoạch để ngập khi cần. Công binh Lục quân Mỹ được giao quản lý toàn hệ thống.
Năm 1973 Old River Control suýt hỏng ra sao?
Lũ lớn năm 1973 xói một hố sâu dưới móng cống chính và làm sập một tường cánh. Các kỹ sư lo công trình bị lật khiến sông đổi dòng; cống trụ được nhưng phải sửa lớn, và năm 1986 có thêm cống phụ để chia tải.
