Tường chắn đất sau nhà ở vùng đồi núi thường đổ trong mùa mưa không phải vì đất nặng lên mà vì nước bị giữ lại phía sau tường: khi lỗ thoát nước bị tắc hoặc không có, áp lực nước cộng với đất no nước đẩy tường mạnh gấp đôi, gấp ba lúc khô. Một bức tường chắn an toàn cần ba thứ: đủ khối lượng hoặc cốt thép để chống lật, trượt; móng đặt trên đất tốt; và một hệ thoát nước gồm lớp lọc, lỗ thoát, rãnh đỉnh để nước luôn có đường ra.
Tường chắn đất làm việc thế nào
Ở vùng đồi, muốn có mặt bằng làm nhà người ta thường xẻ vào sườn dốc rồi xây tường giữ phần đất cao phía sau, hoặc đắp đất ra phía trước rồi xây tường giữ phần đất đắp. Bức tường khi đó phải chống lại ba kiểu phá hoại:
- Lật: đất phía sau đẩy đầu tường ngả về phía trước, tường xoay quanh mép móng.
- Trượt: cả bức tường bị đẩy trượt ra phía trước trên mặt móng.
- Mất ổn định tổng thể: cả khối đất lẫn tường cùng trượt theo một mặt cong sâu hơn chân tường. Kiểu này nguy hiểm nhất vì tường có tốt đến đâu cũng trượt theo đất.
Ngoài ra thân tường có thể phình bụng, nứt gãy nếu không đủ dày hay thiếu cốt thép, và móng có thể lún nếu đặt trên đất đắp xốp.
Nước: kẻ thù số một
Đất khô hay ẩm vừa phải đẩy tường một lực nhất định. Khi mưa dầm, nước thấm xuống phía sau tường. Nếu nước thoát được, nó chảy qua lỗ thoát và ra ngoài. Nếu không thoát được, mực nước sau tường dâng lên, và lúc đó tường phải chịu thêm áp lực nước, giống như đang giữ một bể nước.
Con số giúp hình dung: phía sau một bức tường cao ba mét, nếu nước dâng đầy, riêng áp lực nước đã đẩy lên mỗi mét dài tường khoảng bốn tấn rưỡi lực, chưa kể đất. Trong khi đó đất no nước cũng mất bớt sức chống cắt, tự đẩy mạnh hơn. Bức tường được tính cho đất khô có thể gặp lực lớn gấp hai, gấp ba trong một đợt mưa kéo dài.
Đây là lý do rất nhiều vụ đổ tường chắn, sạt taluy sau nhà xảy ra vào cuối một đợt mưa dài nhiều ngày, đôi khi khi trời đã ngớt mưa, lúc nước ngầm sau tường lên cao nhất.
Hệ thoát nước đúng cách
Một hệ thoát nước cho tường chắn có các phần:
- Rãnh đỉnh: rãnh xây hoặc đổ bê tông chạy dọc phía trên đỉnh taluy, chặn nước mặt từ sườn đồi chảy xuống, dẫn sang hai bên ra chỗ thoát. Đây là thứ hay bị bỏ qua nhất nhưng rẻ nhất.
- Lớp lọc sau lưng tường: một lớp đá dăm, sỏi hoặc cát thô, bọc trong vải địa kỹ thuật, nằm sát lưng tường. Nước đi qua lớp này dễ, còn hạt đất bị giữ lại.
- Lỗ thoát nước: các ống nhựa xuyên qua thân tường, dốc ra ngoài, bố trí so le theo hàng, hàng dưới cùng ngay trên mặt đất phía trước. Đầu ống phía trong phải nằm trong lớp lọc, không cắm thẳng vào đất sét.
- Rãnh chân tường: thu nước từ lỗ thoát chảy ra, dẫn đi xa, không để nước đọng ngấm vào móng tường hay móng nhà.
Thiếu lớp lọc, lỗ thoát sẽ hoặc bị đất bịt kín sau một hai mùa mưa, hoặc nước chảy ra kéo theo đất, rỗng dần lưng tường. Cả hai đều dẫn tới cùng một kết quả.
Các loại tường chắn thường gặp
| Loại tường | Cách làm việc | Ưu điểm | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Tường trọng lực đá hộc, bê tông | Dùng trọng lượng bản thân chống lật, trượt | Đơn giản, dùng vật liệu tại chỗ | Phải dày, tốn vật liệu khi cao; đá hộc xây phải có mạch vữa đầy |
| Tường công xôn bê tông cốt thép (chữ L, chữ T) | Bản móng rộng, đất đè lên bản móng giữ tường | Mỏng, chịu được chiều cao lớn hơn | Cần thiết kế cốt thép, thi công đúng |
| Rọ đá | Lồng lưới thép chứa đá xếp chồng | Thoát nước tự nhiên, chịu được lún lệch | Lưới phải chống gỉ; cần vải lọc phía sau |
| Tường đất có cốt | Các lớp lưới địa kỹ thuật trải trong đất đắp, mặt ngoài là tấm ốp | Kinh tế cho tường cao, chịu biến dạng tốt | Phải đắp và đầm từng lớp theo thiết kế |
| Neo đất, đinh đất | Thanh thép khoan sâu vào sườn, kéo giữ mặt tường | Gia cố taluy đào cao, không gian chật | Kỹ thuật chuyên sâu, cần khảo sát địa chất |
Ở nhiều vùng nông thôn miền núi, tường chắn sau nhà thường là tường gạch hoặc đá xây dày vài tấc, cao hai ba mét, không có cốt thép, không lỗ thoát. Đó là kiểu tường hay đổ nhất.
Dấu hiệu tường chắn đang gặp vấn đề
- Tường nghiêng ra phía trước, nhìn dọc theo tường thấy mặt tường không còn thẳng.
- Phình bụng ở giữa chiều cao, hoặc mạch vữa nứt theo đường ngang dài.
- Nứt dọc, nứt chéo mới xuất hiện, nhất là vết nứt mở rộng dần sau mỗi trận mưa.
- Lỗ thoát khô trong khi mưa đã nhiều ngày, nghĩa là nước không thoát được, đang dồn sau tường.
- Nước chảy ra đục ngầu hoặc kéo theo đất cát, nghĩa là đất phía sau đang bị cuốn đi, lưng tường đang rỗng dần.
- Đất phía trên đỉnh tường nứt thành khe song song với tường, hoặc mặt đất sụt xuống.
- Tường mới thấm ẩm ở những chỗ trước đây khô, chân tường đọng nước.
Thấy những dấu hiệu này, cần báo ngay cho trưởng thôn, cán bộ phụ trách phòng chống thiên tai của xã và mời người có chuyên môn kiểm tra. Trong lúc mưa lớn kéo dài, không ngủ ở phòng sát chân taluy, không đứng dưới chân tường để "xem thử", và đi ngay khi có lệnh sơ tán. Cần cứu nạn thì gọi 112.
Nhà và tường chắn: khoảng cách bao nhiêu
Nhiều căn nhà vùng núi được dựng sát rạt chân taluy, tường nhà gần như là tường chắn, hoặc phía sau nhà chỉ có khe hẹp vài tấc. Khi tường chắn hay mái taluy đổ, đất đá tràn thẳng vào phòng ngủ. Khoảng cách giữa nhà và chân taluy, chiều cao và độ dốc taluy cho phép phụ thuộc vào loại đất đá và phải do người có chuyên môn đánh giá; việc chọn chỗ dựng nhà an toàn ở vùng núi là bước nên làm trước cả khi nghĩ tới tường chắn.
Với tường đã có, những việc chủ nhà làm được mà không cần thợ: dọn rác, đất, lá trong rãnh đỉnh và rãnh chân trước mùa mưa; thông các lỗ thoát bị bịt; không đổ thêm đất, chất vật liệu nặng hay xây công trình mới sát đỉnh tường; không cho nước thải sinh hoạt, nước mái nhà xả vào phía sau tường; trồng cỏ, cây bụi rễ chùm trên mặt taluy, tránh trồng cây thân gỗ lớn sát đỉnh tường vì gió bão làm cây lay, rễ bật kéo theo đất.
Góc nhìn hôm nay
Tường chắn đất là công trình nhỏ nhưng quyết định mạng sống. Một bức tường cao quá đầu người phía sau nhà nên được thiết kế bởi kỹ sư địa kỹ thuật, kết cấu, theo kết quả khảo sát địa chất và quy chuẩn xây dựng hiện hành, không xây theo cảm tính. Chi phí thiết kế, làm hệ thoát nước đúng cách thường chỉ là phần nhỏ so với chi phí tường.
Người muốn đọc thêm có thể tìm giáo trình cơ học đất, nền móng của các trường đại học xây dựng, thuỷ lợi, hoặc các tài liệu hướng dẫn phòng chống sạt lở cho cộng đồng do các chương trình phòng chống thiên tai phát hành. Mỗi mùa mưa, việc đầu tiên nên làm là đi một vòng sau nhà, nhìn rãnh và lỗ thoát.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao tường chắn đất hay đổ khi mưa lớn?
Khi mưa dài, nước thấm xuống phía sau tường. Nếu lỗ thoát bị tắc hoặc không có, nước dồn lại tạo áp lực rất lớn, đồng thời đất no nước yếu đi. Tổng lực đẩy lên tường có thể gấp hai ba lần lúc khô, vượt quá sức chịu của tường.
Lỗ thoát nước tường chắn đặt thế nào cho đúng?
Lỗ thoát là ống nhựa xuyên qua thân tường, dốc ra ngoài, bố trí so le nhiều hàng, hàng dưới cùng sát mặt đất phía trước. Đầu ống phía trong phải nằm trong lớp đá dăm, sỏi bọc vải lọc để nước vào được mà đất không lọt ra. Khoảng cách, kích thước ống do người thiết kế quyết định.
Nước chảy ra từ tường chắn bị đục có sao không?
Có. Nước đục hoặc kéo theo đất cát cho thấy đất phía sau tường đang bị cuốn đi, lưng tường rỗng dần. Đây là dấu hiệu nguy hiểm, cần báo chính quyền địa phương và mời người có chuyên môn kiểm tra ngay.
Tường chắn đất bằng gạch có an toàn không?
Tường gạch không cốt thép chỉ phù hợp cho chiều cao rất thấp. Với tường cao, đất phía sau dày, nên dùng tường bê tông cốt thép, tường đá hộc hoặc rọ đá được thiết kế đúng, có hệ thoát nước. Tường cao quá đầu người nên có kỹ sư thiết kế.
Rãnh đỉnh taluy để làm gì?
Rãnh đỉnh chặn nước mặt từ sườn đồi chảy xuống trước khi nó ngấm vào đất phía sau tường. Đây là cách rẻ nhất để giảm lượng nước dồn vào lưng tường. Rãnh cần được dọn sạch rác, đất, lá trước và trong mùa mưa.
