Cống thoát nước đô thị có hai kiểu chính: cống chung, nơi nước mưa và nước thải sinh hoạt chảy cùng một đường ống, và cống riêng, nơi hai loại nước đi hai đường tách biệt. Phần lớn khu phố cũ ở Việt Nam dùng cống chung; khu đô thị mới được yêu cầu làm cống riêng. Dù kiểu nào, cống hay quá tải vì ba lý do quen thuộc: mưa vượt thiết kế, tắc do rác và bùn, và nước từ sông, triều chảy ngược vào.
Bài này đi dọc đường đi của một giọt nước mưa từ mặt đường xuống cống, ra tới sông, để thấy mỗi bộ phận làm gì và hỏng ở đâu.
Đường đi của giọt nước mưa
- Mặt đường, mái nhà: nước chảy về mép đường theo độ dốc ngang.
- Cửa thu nước: khe hoặc song chắn ở mép bó vỉa, quen gọi là "hàm ếch" khi mở ở thành bó vỉa, hoặc lưới gang trên mặt rãnh. Đây là cửa ngõ duy nhất để nước mặt vào cống.
- Hố ga: hố bê tông có nắp, nối cửa thu với ống cống, đồng thời là nơi lắng cát và là chỗ công nhân xuống kiểm tra, nạo vét.
- Cống nhánh: ống nhỏ trong ngõ, đường nhỏ.
- Cống chính, cống hộp: ống hoặc hộp bê tông lớn dọc các trục đường, có khi cao hơn đầu người.
- Kênh, sông nội đô, hồ điều hoà: nơi cống đổ ra.
- Cửa xả, trạm bơm: ra sông lớn.
Nước trong cống chủ yếu chảy nhờ trọng lực, nên mọi đoạn ống phải có độ dốc liên tục về phía cửa xả. Dốc quá ít thì nước chảy chậm, bùn lắng; kỹ sư thiết kế để vận tốc nước đủ "tự làm sạch", thường quanh 0,6–0,7 m/s trở lên khi ống chảy gần đầy, để cát không lắng lại.
Cống chung và cống riêng khác nhau thế nào
| Tiêu chí | Cống chung | Cống riêng |
|---|---|---|
| Số đường ống | Một, nhận cả nước mưa lẫn nước thải | Hai, một cho nước mưa, một cho nước thải |
| Chi phí xây | Thấp hơn | Cao hơn, cần thêm đường ống và đấu nối riêng từng nhà |
| Ngày nắng | Ống to chỉ chảy một ít nước thải, dễ lắng bùn, bốc mùi | Ống nước thải nhỏ, chảy đều hơn |
| Ngày mưa lớn | Hỗn hợp nước mưa và nước thải tràn ra sông hồ | Nước mưa ra sông, nước thải vẫn về trạm xử lý |
| Xử lý nước thải | Cần giếng tách và cống bao để đưa nước thải về trạm | Đưa thẳng về trạm |
Ở khu phố cũ, chuyển hẳn sang cống riêng nghĩa là đào lại toàn bộ đường và đấu nối lại từng nhà, rất khó. Giải pháp phổ biến là giữ cống chung, xây thêm giếng tách trên đường cống: ngày nắng nước thải bị chặn lại và dẫn sang cống bao về trạm xử lý; khi mưa lớn, mực nước dâng vượt ngưỡng, phần nước đã pha loãng tràn qua để ra sông. Cách này giảm ô nhiễm ngày nắng, nhưng ngày mưa lớn sông hồ vẫn nhận một phần nước thải.
Vì sao cống hay tắc
Rác
Túi nilon, chai nhựa, hộp xốp, lá cây trôi theo nước mưa tới cửa thu. Chỉ vài túi nilon dán vào song chắn đã đủ chặn một cửa thu; khi cửa thu bị bịt, nước đọng trên đường dù cống bên dưới còn trống. Đây là nguyên nhân rất phổ biến của những vũng ngập cục bộ.
Cát, đất, xà bần
Công trình xây dựng để cát, đất trôi xuống cống; xà bần bị đổ trộm vào hố ga. Cát lắng dần làm giảm tiết diện ống, có đoạn cống chỉ còn chảy được một phần nhỏ.
Dầu mỡ
Dầu ăn đổ xuống cống nguội đi, đông lại, bám vào thành ống, kết với rác thành mảng cứng. Ở cống chung gần khu hàng quán, đây là thủ phạm lớn. Nhiều thành phố trên thế giới bắt buộc bếp nhà hàng lắp bể tách mỡ.
Rễ cây và kết cấu hư hỏng
Rễ cây đường phố chui vào khe nối ống, ống cũ nứt vỡ, sụt lún làm đoạn ống võng xuống thành chỗ đọng.
Bảo dưỡng cống: việc không ai thấy
- Nạo vét định kỳ: trước mùa mưa, đơn vị thoát nước nạo vét hố ga, cống ngầm, kênh mương. Với cống nhỏ dùng tời kéo gầu, cống lớn có khi phải đưa người xuống hoặc dùng xe hút bùn.
- Xe hút chân không và xe phun áp lực: phun nước áp lực cao đánh tơi bùn, hút lên xe.
- Kiểm tra bằng camera: robot có camera chạy trong ống, ghi lại vết nứt, chỗ tắc, đấu nối trái phép, giúp sửa đúng chỗ thay vì đào bới đại trà.
- Làm sạch cửa thu trước và trong mưa: công nhân đi dọc các tuyến hay ngập, vớt rác ở song chắn ngay khi mưa bắt đầu.
Công nhân xuống cống ngầm đối mặt với khí độc (hydro sunfua, khí metan), thiếu ôxy và nước dâng đột ngột. Quy trình an toàn bắt buộc đo khí, thông gió, có người trực trên miệng hố và dây cứu sinh. Người không có chuyên môn tuyệt đối không tự xuống hố ga.
Khi nước từ sông chảy ngược vào cống
Cống đổ ra sông, kênh. Khi mực nước ngoài cao hơn miệng xả, do lũ hay triều cường, nước đi ngược chiều, theo cống trào lên hố ga giữa phố. Phố ngập dù trời không mưa. Cách xử lý:
- Van một chiều ở cửa xả: tự đóng khi nước ngoài cao hơn.
- Cửa phai, cống ngăn triều: đóng chủ động theo lịch triều.
- Trạm bơm cuối tuyến: khi cửa xả đóng mà trời mưa, phải bơm nước ra.
Nắp hố ga và những nguy hiểm khi phố ngập
Khi cống quá tải, áp lực nước có thể đẩy bật nắp hố ga. Dưới mặt nước đục, một miệng hố mất nắp là cái bẫy chết người. Đó là một lý do quan trọng để không lội qua phố ngập, nhất là trẻ em. Nếu thấy hố ga mất nắp, hãy đánh dấu tạm bằng vật dễ thấy từ xa và báo cho chính quyền địa phương hoặc đơn vị thoát nước.
Ngược lại, một số người tự ý cạy nắp hố ga để "nước rút nhanh hơn". Việc này nguy hiểm cho người đi đường và thường không giúp gì: nước đọng vì cống đã đầy, không phải vì thiếu lối xuống.
Góc nhìn hôm nay
Các thành phố lớn đang số hoá mạng cống: bản đồ số từng tuyến ống, hố ga, cảm biến mực nước trong cống gửi cảnh báo khi nước dâng nhanh. Quy hoạch mới yêu cầu khu đô thị xây cống riêng và đấu nối nước thải về trạm xử lý tập trung.
Ở cấp gia đình, ba việc nhỏ có ích thật: không đổ dầu mỡ xuống bồn rửa, không vứt rác xuống cống, và dọn rác ở cửa thu trước nhà khi trời sắp mưa (không cạy nắp hố ga). Ai muốn đọc thêm có thể tìm tiêu chuẩn TCVN 7957 về mạng lưới thoát nước bên ngoài, hoặc giáo trình "Mạng lưới thoát nước" của các trường đại học xây dựng.
Câu hỏi thường gặp
Cống chung là gì?
Cống chung là hệ thống trong đó nước mưa và nước thải sinh hoạt chảy cùng một đường ống. Đây là kiểu phổ biến ở các khu phố cũ của nhiều đô thị Việt Nam. Ngày mưa lớn, hỗn hợp nước có thể tràn ra sông hồ.
Cống riêng khác cống chung thế nào?
Cống riêng có hai đường ống tách biệt: một dẫn nước mưa ra sông, một dẫn nước thải về trạm xử lý. Chi phí xây cao hơn nhưng giảm ô nhiễm sông hồ và ít mùi hơn.
Hàm ếch thoát nước là gì?
Hàm ếch là cách gọi quen của cửa thu nước mưa mở ở thành bó vỉa, cho nước từ mặt đường chảy vào hố ga. Khi hàm ếch bị rác bịt, nước đọng trên đường dù cống bên dưới còn trống.
Vì sao trời không mưa mà nước trào lên từ hố ga?
Thường do triều cường hoặc lũ làm mực sông cao hơn miệng xả, nước chảy ngược theo cống lên phố. Van một chiều ở cửa xả và cống ngăn triều giúp chặn tình trạng này.
Có nên cạy nắp hố ga cho nước rút nhanh?
Không. Miệng hố mất nắp dưới nước đục rất nguy hiểm cho người đi đường, còn nước đọng thường vì cống đã đầy chứ không phải thiếu lối xuống. Thấy hố ga mất nắp hãy đánh dấu tạm và báo cho đơn vị quản lý.
